तुळजापूर तालुक्यातील अणदूर आणि नळदुर्ग ही दोन गावे श्री खंडोबाच्या अनोख्या परंपरेसाठी ओळखली जातात. या दोन्ही गावांमध्ये श्री खंडोबाची एकच मूर्ती असून, ती वर्षातील सव्वा दहा महिने अणदूर येथे तर उर्वरित पावणे दोन महिने नळदुर्ग येथे प्रतिष्ठापित असते. मूर्तीच्या स्थलांतरासाठी दरवर्षी दोन्ही गावांतील ग्रामस्थ आणि मानकरी एकत्र येऊन ‘देवाचा करार‘ करतात. ही अनोखी परंपरा श्रद्धा, भक्ती, आणि एकजुटीचा अत्युत्तम नमुना आहे.
अणदूरहून नळदुर्गला मूर्ती नेण्याचा उत्सव
सोमवारी अणदूर येथे श्री खंडोबाची वार्षिक यात्रा मोठ्या उत्साहात पार पडली. सकाळी अभिषेक, महापूजा आणि धार्मिक विधींपासून कार्यक्रमांना सुरुवात झाली. रात्री छबिना मिरवणूक काढण्यात आली. या मिरवणुकीत भक्तगण, वाद्यवृंद, आणि सजवलेला अश्व यांची रेलचेल होती.
रात्री उशिरा दोन्ही गावांतील मानकरी आणि ग्रामस्थ एकत्र आले. त्यांनी परंपरेनुसार ‘देवाचा करार’ केला. हा करार भंडारा उधळून आणि वाचन करून पूर्ण करण्यात आला. करारानंतर मूर्ती पालखीत विराजमान करून वाजत-गाजत नळदुर्गकडे रवाना झाली.
नळदुर्ग मंदिरात मूर्तीचे आगमन
मंगळवारी पहाटे पाच वाजता मूर्ती नळदुर्ग येथील मंदिरात पोहोचली. त्यानंतर विधीवत पूजाअर्चा आणि प्रतिष्ठापना करण्यात आली. आता पुढील पावणे दोन महिने ही मूर्ती नळदुर्ग मंदिरात राहील.
नळदुर्ग येथे दर रविवारी यात्रा भरते, ज्यात स्थानिक ग्रामस्थ आणि दूरवरून आलेले भाविक मोठ्या श्रद्धेने सहभागी होतात. विशेषतः पौष पौर्णिमा, म्हणजेच १३ जानेवारी २०२५, रोजी भव्य महायात्रा भरवली जाईल. ही यात्रा नळदुर्गसाठी वर्षातील महत्त्वाचा धार्मिक आणि सामाजिक सोहळा मानला जातो.
अणदूरला परतण्याची प्रक्रिया
महायात्रेनंतर अष्टमीच्या दिवशी विधींनी यात्रा समाप्त होते, आणि नवमीला मूर्ती पुन्हा अणदूरकडे नेण्यात येते. या वेळीदेखील मूर्तीला पालखीत वाजत-गाजत गावात आणले जाते. परंपरेनुसार, मूर्ती परत नेण्यापूर्वीही दोन्ही गावांतील मानकरी एकत्र येऊन ‘देवाचा करार’ करतात.
देवाचा करार: एक ऐतिहासिक प्रथा
अणदूर आणि नळदुर्ग या गावांतील परंपरा ‘देवाचा करार’ या आगळ्या-वेगळ्या प्रथेमुळे महाराष्ट्रातच नव्हे, तर देशभरात प्रसिद्ध आहे. कराराच्या वेळी दोन्ही गावांतील मानकरी आणि ग्रामस्थ एकत्र येतात. या करारात मूर्ती नेणे – आणणे , पूजाअर्चा, आणि परंपरांचा उल्लेख असतो. सामान्यतः वाहन किंवा जमिनीच्या व्यवहारात करार पाहायला मिळतो; मात्र देवासाठी करार होणे ही अत्यंत दुर्मीळ घटना आहे, जी इथे दरवर्षी साक्षीदार होते.
एकच मूर्ती, दोन गावे, एकजूट
अणदूर आणि नळदुर्ग या गावांमधील परंपरा श्रद्धा आणि एकतेचे प्रतीक आहे. एकच देवता असूनही, दोन्ही गावे आपली जबाबदारी भक्तीभावाने पार पाडतात. मूर्तीच्या माध्यमातून ही गावे केवळ धार्मिक नव्हे, तर सामाजिक एकतेचा संदेशही देतात.
अशा परंपरा महाराष्ट्राच्या सांस्कृतिक वारशाला समृद्ध करतात आणि लोकजीवनाला भावनिक दृष्टिकोन देतात. अणदूर-नळदुर्गची ही परंपरा केवळ देवाच्या पूजेसाठीच नव्हे, तर समाजाच्या एकत्रित सहवासाचा एक आदर्श उदाहरण आहे.
