“जेव्हा नव्हते चराचर, तेव्हा होते पंढरपूर” संत नामदेवांच्या या अभंगाप्रमाणे, पंढरपूर क्षेत्राचे अस्तित्व हे सृष्टीच्या निर्मितीपूर्वीचे मानले जाते. हे केवळ एक नगर नसून, समस्त वारकरी संप्रदायासाठी आणि महाराष्ट्रासाठी ते एक चैतन्याचे, भक्तीचे आणि श्रद्धेचे मूर्तिमंत स्वरूप आहे. या पवित्र भूमीची आणि येथील आराध्य दैवत श्री विठ्ठलाची कहाणी अत्यंत रंजक आणि बोधप्रद आहे.
पुंडलिकाची मातृ-पितृ भक्ती आणि विठ्ठलाचे आगमन
पंढरपूरच्या महात्म्याची आणि विठ्ठलाच्या वास्तव्याची कथा भक्त पुंडलिकाशी जोडलेली आहे. पुंडलिक हा तरुणपणी आपल्या पत्नीच्या प्रेमात इतका रममाण झाला होता की, तो आपल्या वृद्ध आई-वडिलांचा अनादर करू लागला. त्यांच्या त्रासाला कंटाळून त्याच्या आई-वडिलांनी काशीयात्रेला जाण्याचा निर्णय घेतला. तेव्हा, पुंडलिक आणि त्याची पत्नीही त्यांच्यासोबत निघाले, परंतु वाटेतही तो त्यांचा छळच करत असे.
याच प्रवासात, ते कुक्कुटस्वामींच्या आश्रमात पोहोचले. मध्यरात्री, पुंडलिकाला एक विलक्षण दृश्य दिसले. अत्यंत मलीन वस्त्रे परिधान केलेल्या तीन स्त्रिया आश्रमात आल्या, त्यांनी आश्रम स्वच्छ केला, स्वामींची सेवा केली आणि त्यांचे रूप तेजस्वी होऊन त्या अदृश्य झाल्या. पुंडलिकाने स्वामींना याबद्दल विचारले असता, त्यांनी सांगितले की त्या गंगा, यमुना आणि सरस्वती या नद्या आहेत. लोकांचे पाप धुता-धुता त्या मलीन होतात आणि येथे येऊन सेवेने पुन्हा पवित्र होतात.
स्वामींनी पुंडलिकाला समजावले की, “आई-वडिलांची सेवा हीच खरी तीर्थयात्रा आणि ईश्वरसेवा आहे.” या उपदेशाने पुंडलिकाचे डोळे उघडले. त्याला आपली चूक उमगली आणि त्याने आपले उर्वरित आयुष्य आई-वडिलांच्या सेवेत वाहून घेण्याचा निश्चय केला. तो त्यांना घेऊन पंढरपूर (तेव्हाचे दिंडीरवन) येथे आला आणि मनोभावे त्यांची सेवा करू लागला.
पुंडलिकाच्या या निस्सीम मातृ-पितृ भक्तीने भगवान श्रीकृष्ण इतके प्रसन्न झाले की, ते त्याला भेटण्यासाठी थेट वैकुंठातून दिंडीरवनात आले. जेव्हा भगवान दारात आले, तेव्हा पुंडलिक आपल्या वडिलांचे पाय चेपत होता. त्याने भगवंताकडे पाहिले, पण पितृसेवा हेच आपले परम कर्तव्य मानून त्याने जागेवरून न उठता, जवळच पडलेली एक वीट भगवंताला उभे राहण्यासाठी फेकली आणि म्हणाला, “देवा, काही काळ या विटेवर उभे राहून माझी प्रतीक्षा कर.”
भक्ताच्या सेवेचा आदर करत, भगवान श्रीकृष्ण कमरेवर हात ठेवून त्या विटेवर उभे राहिले. पित्याची सेवा पूर्ण झाल्यावर पुंडलिकाने भगवंताची क्षमा मागितली आणि त्यांना कायम याच रूपात येथे वास करण्याची विनंती केली. तेव्हापासून, भगवान ‘विठ्ठल’ (विटेवर उभा असलेला) या नावाने ओळखले जाऊ लागले आणि ते आजही त्याच विटेवर, कमरेवर हात ठेवून, युगे अठ्ठावीस आपल्या भक्तांसाठी उभे आहेत.
श्री विठ्ठल मूर्तीचे स्वरूप आणि महत्त्व
श्री विठ्ठलाची मूर्ती स्वयंभू असून ती वाळूच्या दगडापासून बनलेली आहे. या मूर्तीचे प्रत्येक अंग भक्तांना एक गहन संदेश देते:
- समचरण: दोन्ही पाय एकत्र जुळलेले आहेत, जे समानता आणि स्थिरतेचे प्रतीक आहे.
- विटेवर उभे: हे दृश्य भक्तासाठीच्या प्रतीक्षेचे आणि त्याच्या भक्तीच्या सर्वोच्च आदराचे प्रतीक आहे.
- कमरेवर हात: दोन्ही हात कमरेवर ठेवलेले आहेत. याचा अर्थ असा की, प्रपंच आणि संसार सागर हा केवळ कंबरेइतकाच आहे, तो सहज पार करता येतो, तुम्ही फक्त भक्ती करा. तसेच, हे निर्विकार आणि साक्षीभावाचेही प्रतीक आहे.
- गळ्यातील तुळशीमाळ आणि कौस्तुभ मणी: हे वैष्णव परंपरेचे प्रतीक आहे.
विठ्ठलाला ‘पांडुरंग’ असेही म्हणतात. जरी मूर्ती काळ्या रंगाची असली तरी, ‘पांडुरंग’ या नावाचा अर्थ ‘शुभ्र प्रकाश’ किंवा ‘चैतन्य’ असा होतो, जो शिवाशी संबंधित आहे. यामुळे विठ्ठल हे हरी (विष्णू) आणि हर (शिव) यांचे ऐक्य मानले जाते.
पंढरी आणि चंद्रभागा
विठ्ठलामुळे या भूमीला ‘पंढरी’ हे नाव मिळाले. येथे वाहणारी भीमा नदी, पंढरपुराजवळ चंद्राच्या कोरीप्रमाणे वळण घेते, म्हणून तिला ‘चंद्रभागा’ म्हटले जाते. चंद्रभागेत स्नान केल्याने भक्तांचे पाप नाहीसे होते, अशी श्रद्धा आहे.
काही प्रसिद्ध अभंग
वारकरी संतांनी आपल्या अभंगांमधून विठ्ठलाचे आणि पंढरीचे महात्म्य गायले आहे.
संत नामदेव महाराजांचा अभंग:
आधी रचिली पंढरी, मग वैकुंठ नगरी।
जेव्हा नव्हते चराचर, तेव्हा होते पंढरपूर॥
जेव्हा नव्हत्या गोदा गंगा, तेव्हा होती चंद्रभागा।
चंद्रभागेच्या तटी, धन्य पंढरी गोमटी॥
नामा म्हणे बा श्रीहरी, ते म्या देखिली पंढरी॥
भावार्थ: या अभंगातून संत नामदेव सांगतात की, पंढरपूरचे अस्तित्व हे वैकुंठाहूनही प्राचीन आहे. जेव्हा हे विश्व, नद्या काहीच नव्हते, तेव्हापासून हे क्षेत्र आणि चंद्रभागा नदी अस्तित्वात आहे. ही पंढरी सुदर्शनावर वसलेली असल्याने अविनाशी आहे.
संत तुकाराम महाराजांचा अभंग:
सुंदर ते ध्यान, उभे विटेवरी।
कर कटावरी, ठेवोनिया॥
तुळसीहार गळा, कासे पीतांबर।
आवडे निरंतर, हेचि ध्यान॥
मकर कुंडले, तळपती श्रवणी।
कंठी कौस्तुभमणी, विराजित॥
तुका म्हणे माझे, हेचि सर्व सुख।
पाहीन श्रीमुख, आवडीने॥
भावार्थ: संत तुकाराम महाराज विठ्ठलाच्या सुंदर, विटेवर उभ्या असलेल्या, कमरेवर हात ठेवलेल्या रूपाचे वर्णन करतात. हेच रूप त्यांना सतत प्रिय आहे आणि या रूपाचे दर्शन घेणे हेच त्यांच्यासाठी परम सुख आहे.
थोडक्यात, पंढरपूरची आख्यायिका ही मातृ-पितृ भक्तीचा, भक्ताच्या निष्ठेचा आणि भगवंताच्या करुणेचा एक अद्भुत संगम आहे. विठ्ठल हे केवळ एक दैवत नसून, ते महाराष्ट्राच्या सामाजिक आणि सांस्कृतिक जीवनाचे केंद्रबिंदू आहेत.
– सुनील ढेपे
