“तो हा विठ्ठल बरवा, तो हा विठ्ठल बरवा । बळीचे द्वारी उभा, श्रीरंग बरवा ॥”
संत तुकाराम महाराजांचा हा अभंग उच्चारताच डोळ्यांसमोर उभी राहते ती पंढरपूरच्या चंद्रभागेकाठची कटेवर कर ठेवून विटेवर उभी असलेली सावळी मूर्ती.
वारकरी संप्रदायात आणि संपूर्ण महाराष्ट्राच्या जनमानसात विठ्ठल हे केवळ एक दैवत नसून घराघरातील मायबाप, सखा आणि जिवाभावाचा आधार आहे. परंतु अनेकदा जिज्ञासूंच्या मनात एक प्रश्न निर्माण होतो—“विठ्ठल हा श्रीकृष्णाचा अवतार आहे, मग त्याला विठ्ठल किंवा पांडुरंग का म्हणतात? हा काही स्वतंत्र दशावतार आहे का?” संत वाङ्मय आणि पुराणांच्या प्रकाशात या प्रश्नाचे उत्तर शोधताना एक अत्यंत भावपूर्ण आणि अलौकिक प्रवास समोर येतो.
१. स्वतंत्र अवतार नव्हे, भक्तासाठी घेतलेले ‘शाश्वत स्वरूप’
विठ्ठल हा मत्स्य, कूर्म, वराह, नृसिंह किंवा रामासारखा दशावतारांमधील वेगळा अथवा स्वतंत्र अवतार नाही; तर द्वापारयुगातील लीलांनंतर साक्षात श्रीकृष्णानेच कलियुगात भक्तासाठी धारण केलेले शाश्वत सगुण रूप आहे.
संत नामदेव महाराज म्हणतात:
“द्वापारीचा कृष्ण तोचि हा विठ्ठल । पंढरी मंडळ वैकुंठ हे ॥”
पौराणिक कथेनुसार, गोकुळ आणि मथुरेच्या लीलांनंतर रुक्मिणीदेवींचा मान आणि रुसवा काढण्यासाठी श्रीकृष्ण दिंडीर वनात (पंढरपूर) आले. तिथे परम मातृ-पितृभक्त पुंडलिक आपल्या आई-वडिलांची मनोभावे सेवा करत होता. भगवंत पुंडलिकाच्या दारी प्रत्यक्ष प्रकट झाले. मात्र, पुंडलिकाने माता-पित्याची सेवा अर्धवट न सोडता, देवांना उभे राहण्यासाठी जवळच पडलेली एक वीट भिरकावली आणि म्हणाला, “देवा, सेवा पूर्ण होईपर्यंत या विटेवर उभे राहा!“
ज्या परब्रह्माला शोधायला ऋषीमुनींना युगे लागली, तो जगन्नियंता भक्ताच्या प्रेमापोटी दोन्ही हात कंबरेवर ठेवून त्या विटेवर शांतपणे उभा राहिला. पुंडलिकाच्या निस्सीम सेवेवर प्रसन्न होऊन देवाने वर मागण्यास सांगितले. तेव्हा पुंडलिकाने मागितले—“देवा, तुम्ही जगाच्या उद्धारासाठी आणि भक्तांच्या भेटीसाठी सदैव याच रूपात इथेच विटेवर उभे राहावे!” भक्ताचा तो शब्द प्रमाण मानून श्रीकृष्ण विठ्ठल रूपाने तिथेच युगे अठ्ठावीस स्थिर झाले. त्यामुळे हा वेगळा अवतार नसून ‘गोकुळीचा कान्हा म्हणजेच पंढरीचा विठूराया’ आहे.
२. ‘विठ्ठल’ नामाची व्युत्पत्ती आणि अर्थ
विठ्ठल हे नाव कसे पडले, यामागे आध्यात्मिक, लौकिक आणि भाषाशास्त्रीय अशी तीन सुंदर परिमाणे आहेत:
-
विट + ठल (वारकरी श्रद्धा):
लौकिक आणि वारकरी परंपरेनुसार ‘विट’ म्हणजे पुंडलिकाने फेकलेली वीट आणि ‘ठल’ म्हणजे त्यावर स्थिर उभा ठाकलेला (स्थळ मांडलेला). भक्ताने दिलेल्या विटेवर जो समचरण उभा राहिला, तो विठ्ठल.
-
संस्कृत आध्यात्मिक अर्थ (विद् + ठ + ल):
संत साहित्यात विठ्ठल शब्दाची एक गूढ आध्यात्मिक फोड सांगितली जाते:
-
विद् म्हणजे ज्ञान (आत्मज्ञान).
-
ठ म्हणजे शून्य किंवा अज्ञान.
-
ल म्हणजे लावणारा किंवा लय पावणारा.
अर्थात, अज्ञानी जीवांना मायेच्या बंधनातून सोडवून आत्मज्ञानाचा मार्ग दाखवणारा आणि स्वतःच्या परमात्म स्वरूपात सामावून घेणारा तो विठ्ठल.
-
-
भाषाशास्त्रीय व ऐतिहासिक दृष्टिकोन:
भाषातज्ज्ञांच्या आणि इतिहासकारांच्या मते, संस्कृतमधील ‘विष्णू’ शब्दाचे प्राकृत आणि अपभ्रंश रूप ‘विट्टू’ किंवा ‘विठू’ असे झाले. पुढे लोकभाषेत आदरार्थी ‘ल’ प्रत्यय जोडून त्याचे ‘विठ्ठल’ झाले.
३. काळ्या सावळ्या देवाला ‘पांडुरंग’ का म्हणतात?
विठ्ठलाची मूर्ती सावळी, कृष्णवर्णी आहे; तरीही त्यांना ‘पांडुरंग’ (पांढरा किंवा शुभ्र रंग) का म्हणतात? याचे उत्तर भारतीय संस्कृतीतील अद्वैत विचारात दडलेले आहे:
-
हरि-हर अद्वैताचे प्रतीक:
‘पांडुरंग’ हे मुळात भगवान शंकराचे (महादेवाचे) एक नाव आहे, कारण शिव अंगाला पांढरे भस्म फासतात. विठ्ठलाच्या डोक्यावर असलेल्या मुकुटाचा आकार शिवलिंगासारखा (शिवपिंडीसारखा) आहे. संत चोखामेळा आणि इतर संतांनी याचे वर्णन करताना म्हटले आहे:
“माथां शोभे मुकुट लिंग । तो हा कान्हा पांडुरंग ॥”
शिव आणि विष्णू यांच्यात कोणताही भेद नाही, ते एकाच चैतन्याची दोन रूपे आहेत, हे ‘हरि-हर अद्वैत’ दर्शवण्यासाठी या कृष्णरूपाला ‘पांडुरंग’ म्हटले गेले.
-
भौगोलिक संदर्भ (पांडुरंगपल्ली):
प्राचीन शिलालेखांनुसार पंढरपूर परिसराला ‘पांडुरंगपल्ली’ किंवा ‘पंढरी’ असे ओळखले जात होते. या पावन क्षेत्राचा अधिपती म्हणून देवाला ‘पांडुरंग’ किंवा ‘पंढरीनाथ’ असे नाव मिळाले.
-
चित्त शुद्ध करणारा:
आध्यात्मिक दृष्टीने ‘पांडुरंग’ म्हणजे जो भक्तांची जन्मोजन्मीची पापे हरण करून त्यांचे अंतःकरण पांढऱ्याशुभ्र स्फटिकासारखे निर्मळ करतो, तो पांडुरंग.
समदृष्टीचे विश्वरूप दर्शन
द्वापारयुगात श्रीकृष्णाने हातात सुदर्शन चक्र धरून अधर्माचा नाश केला, गीतेचे तत्त्वज्ञान सांगितले; पण पंढरपुरात मात्र त्याच कान्ह्याने हातातली सर्व शस्त्रे बाजूला ठेवली, सुदर्शन बाजूला ठेवले आणि दोन्ही हात कंबरेवर टेकवले.
कंबरेवर हात ठेवण्याचा अर्थच हा आहे की, संसाराचा हा भवसागर आता माझ्या भक्तांसाठी फक्त कंबरभर उरला आहे, भिण्याचे काहीच कारण नाही!
विठ्ठल किंवा पांडुरंग हा वेगळा देव नाही, तर भक्ताच्या एका हाकेवर धावून आलेला, विटेवर पाय जोडून उभा राहिलेला, जात-पात-भेद विसरून सर्वांना प्रेमाने कवेत घेणारा सावळ्या श्रीकृष्णाचाच प्रेमळ आणि वात्सल्याचा साक्षात्कार आहे.
पौराणिक संदर्भ (विशेषतः पद्मपुराणातील ‘पांडुरंग महात्म्य’) आणि संत साहित्यानुसार, श्रीकृष्ण पंढरपुरात का आले यामागे रुक्मिणीचा रुसवा, दिंडीर वनातील तपश्चर्या आणि पुंडलिकाची भेट ही अत्यंत रंजक व भावपूर्ण कथा सांगितली जाते.
१. रुक्मिणीच्या रुसव्याचे मूळ कारण
द्वारकेमध्ये श्रीकृष्ण राज्य करत असतानाची ही घटना मानली जाते:
-
राधा-कृष्णाची भेट: एकदा गोकुळाहून श्रीराधा द्वारकेत श्रीकृष्णाच्या भेटीस आली. श्रीकृष्ण सिंहासनावर बसलेले असताना राधेचे आगमन झाले. कृष्ण आणि राधा यांच्यातील अलौकिक प्रेम पाहून भगवंतांनी राधेचे प्रेमाने स्वागत केले व तिला आपल्या शेजारी बसवले.
-
रुक्मिणीचा मानभंग (रुसवा): त्याच वेळी पट्टराणी रुक्मिणीदेवी तिथे आल्या. रुक्मिणी महालात आल्यानंतरही श्रीकृष्णाचे लक्ष राधेच्या संभाषणातच मग्न होते. परंपरेनुसार पट्टराणी आल्यावर जो आदर मिळायला हवा होता, तो मिळाला नाही आणि कृष्णाचे राधेवर असलेले असीम प्रेम पाहून रुक्मिणीच्या मनात मानभंग (रुसवा) निर्माण झाला.
-
द्वारकात्याग: अत्यंत दुखावलेल्या रुक्मिणीने कोणालाही काहीही न सांगता एका क्षणात द्वारका सोडली आणि ती दक्षिणेच्या दिशेने निघून गेली.
२. दिंडीर वनातील आगमन आणि तपश्चर्या
रुक्मिणीदेवी चालत चालत भीमा नदीच्या (चंद्रभागा) तीरावर असलेल्या घनदाट ‘दिंडीर वनात’ (आजचे पंढरपूर क्षेत्र) आल्या:
-
तिथे त्या शांत, एकांत जागी बसून राहिल्या आणि त्यांनी अन्न-पाण्याचा त्याग करून तपश्चर्या सुरू केली.
-
दिंडीर वन का म्हटले गेले? या जंगलात ‘दिंडीरव’ नावाचा एक दैत्य राहत होता, ज्याचा संहार भगवान विष्णूंनी केला होता, त्यामुळे या परिसराला ‘दिंडीर वन’ असे नाव पडले होते.
-
रुक्मिणी ज्या ठिकाणी रुसून बसल्या, ते ठिकाण आजही पंढरपूरच्या मुख्य मंदिराच्या पश्चिमेस ‘रुक्मिणीचे मंदिर’ किंवा ‘पद्मावती’ परिसराच्या संदर्भाने ओळखले जाते.
३. श्रीकृष्ण रुक्मिणीच्या शोधात
द्वारकेत रुक्मिणी निघून गेल्याचे समजताच श्रीकृष्ण व्याकुळ झाले. आपल्या पट्टराणीचा शोध घेण्यासाठी भगवंत स्वतः द्वारकेहून दक्षिणेकडे निघाले:
-
त्यांच्यासोबत त्यांच्या काही गायी, गोपाळ आणि सवंगडीही निघाले.
-
शोध घेत घेत श्रीकृष्ण भीमा नदीच्या काठावर असलेल्या दिंडीर वनात पोहोचले.
-
तिथे आल्यावर त्यांना रुक्मिणी एकांत जागी तप करत असल्याचे दिसले. श्रीकृष्णाने तिची समजूत काढली, तिचा मान राखला आणि तिचा रुसवा दूर केला.
४. दिंडीर वनातून पुंडलिकाच्या दारी
रुक्मिणीची समजूत काढून परत द्वारकेला निघण्याच्या बेतात असतानाच, श्रीकृष्णाला त्या वनाच्या जवळच राहणाऱ्या भक्त पुंडलिकाची वार्ता समजली:
-
पुंडलिक हा आपल्या वृद्ध आई-वडिलांची अहोरात्र, निरपेक्ष सेवा करत होता.
-
भक्ताचे हे मातृ-पितृभक्तीचे अलौकिक रूप पाहण्यासाठी श्रीकृष्ण रुक्मिणीसह दिंडीर वनातून थेट पुंडलिकाच्या आश्रमापाशी (कुटीपाशी) आले.
-
देवाने दारात येऊन हाक मारली, पण पुंडलिकाने सेवेत खंड पडू नये म्हणून बाहेर न पाहताच दारात एक वीट भिरकावली आणि देवाला त्यावर उभे राहण्याची विनंती केली.
५. पंढरपुरातील मंदिरांची रचना (प्रतीक)
या कथेचा पुरावा आजही पंढरपूरच्या मंदिर परंपरेत पाहायला मिळतो:
-
विठ्ठल आणि रुक्मिणी वेगवेगळे: पंढरपूरच्या मुख्य मंदिरात विठ्ठल आणि रुक्मिणी एकत्र एकाच सिंहासनावर उभे नाहीत. रुक्मिणीचे मंदिर विठ्ठलाच्या पाठीमागे, थोडे बाजूला स्वतंत्र आहे. हा आजही रुक्मिणीच्या त्याच ऐतिहासिक रुसव्याचे आणि स्वातंत्र्याचे प्रतीक मानला जातो.
-
गोपाळपूर: पंढरपूरजवळ असलेले ‘गोपाळपूर’ हे ठिकाण, जिथे श्रीकृष्ण आपल्या गायी आणि गोपाळांसह रुक्मिणीचा शोध घेत थांबले होते, अशी श्रद्धा आहे.
गोकुळ सोडलेला कान्हा रुक्मिणीचा शोध घेत या भूमीत आला आणि पुंडलिकाच्या भक्तीत असा काही अडकला, की द्वारकेला परत जाणे विसरून “युगे अठ्ठावीस विटेवरी उभा” राहिला.
