“वृक्षवल्ली आम्हा सोयरे वनचरे…”
जगद्गुरू संत तुकाराम महाराजांच्या या अभंगातील ही ओळ केवळ काव्य नाही; ती आपल्या संस्कृतीची जीवनदृष्टी आहे. झाडे, वेली, पक्षी, प्राणी आणि निसर्गातील प्रत्येक सजीव हा आपला सखा आहे, अशी शिकवण संतांनी शेकडो वर्षांपूर्वी दिली.
याच संतांच्या पालख्या आज लाखो वारकऱ्यांसह पंढरपूरच्या दिशेने निघाल्या आहेत.
टाळ-मृदंगाचा गजर आहे…
मुखी विठ्ठलाचे नाम आहे…
आणि सोबतच हिरवागार निसर्गही आहे.
वारी म्हणजे केवळ भक्तीचा प्रवास नाही. ती माणूस आणि निसर्ग यांच्यातील नात्याचा उत्सव आहे.
आषाढात धरती हिरवा शालू नेसते. रस्त्याच्या दुतर्फा उभी असलेली झाडे वारकऱ्यांना सावली देतात. रिमझिम पाऊस थकलेल्या पायांना गारवा देतो. पक्ष्यांचा किलबिलाट आणि मातीचा सुगंध वारीचा आनंद अधिक वाढवतो.
म्हणूनच वारकरी निसर्गाला केवळ पर्यावरण म्हणून पाहत नाही.
तो त्यात विठ्ठलाचेच रूप पाहतो.
वारकरी संप्रदायाने निसर्गाशी आपले नाते जपले आहे. गळ्यातील तुळशीची माळ, डोक्यावरचे तुळशीवृंदावन, विठ्ठलाला अर्पण होणारी पाने-फुले—हे सर्व निसर्गाशी जोडणारे संस्कार आहेत.
परंतु काळ बदलला.
वारीत सहभागी होणाऱ्यांची संख्या वाढली.
आणि त्यासोबत प्लास्टिकचा कचरा, वापरा-फेका संस्कृती आणि अस्वच्छतेची समस्या निर्माण झाली.
पण आनंदाची गोष्ट म्हणजे आता वारीही बदलत आहे.
‘निर्मल वारी’ आणि ‘हरित वारी’ या संकल्पनांनी भक्तीला पर्यावरणाची जोड दिली आहे.
अनेक दिंड्यांनी प्लास्टिकला रामराम केला आहे. स्टीलची ताटे, वाट्या आणि पाण्याची भांडी वापरली जात आहेत. अनेक सेवाभावी संस्था पालखी मार्ग स्वच्छ ठेवण्यासाठी रात्रंदिवस काम करत आहेत. फिरती शौचालये, कचरा व्यवस्थापन आणि स्वच्छतेबाबत जनजागृतीमुळे वारी अधिक निर्मल होत आहे.
याहूनही आनंदाची बाब म्हणजे काही दिंड्या आता ‘दिंडी तिथे झाड’ ही संकल्पना राबवत आहेत.
वारीच्या मार्गावर वृक्षारोपण केले जाते.
बीजगोळे (Seed Balls) टाकून भविष्यात हिरवाई वाढवण्याचा प्रयत्न केला जातो.
हा उपक्रम म्हणजे पुढील पिढ्यांसाठी दिलेली एक सुंदर भेट आहे.
तरीही अजून बरेच काही करता येईल.
प्रत्येक वारकऱ्याने स्वतःची स्टील किंवा तांब्याची पाण्याची बाटली बाळगली तर हजारो प्लास्टिकच्या बाटल्या वाचतील.
महाप्रसादासाठी पर्यावरणपूरक द्रोण किंवा पानांचा वापर वाढला तर कचरा कमी होईल.
मुक्कामाच्या ठिकाणी ओल्या कचऱ्यापासून कंपोस्ट खत तयार झाले तर वारी पर्यावरणासाठीही वरदान ठरेल.
वारी आपल्याला नेहमीच शिकवते—
सेवा हीच भक्ती.
आज त्या सेवेला आणखी एक अर्थ जोडण्याची वेळ आली आहे.
निसर्गसेवा हीच विठ्ठलसेवा.
चंद्रभागा स्वच्छ ठेवणे…
पालखी मार्गावरील झाडे जपणे…
प्लास्टिकमुक्त वारी घडवणे…
हीदेखील विठ्ठलाचीच पूजा आहे.
यंदाच्या आषाढी वारीत आपण फक्त नामस्मरण करू नये.
तर एक संकल्पही करूया—
वारी स्वच्छ ठेवू…
निसर्ग जपू…
आणि पुढील पिढीला हरित वारीची परंपरा देऊ.
कारण…
विठ्ठल केवळ विटेवर उभा नाही.
तो प्रत्येक वृक्षात, प्रत्येक नदीत, प्रत्येक हिरव्या पानात आणि प्रत्येक स्वच्छ वाटेतही आहे.
चला तर मग…
ज्ञानोबा-तुकाराम!
हरित वारी… निर्मल वारी… हीच खरी विठ्ठलभक्ती!
— सुनील मधुकर ढेपे
