धाराशिव जिल्हाधिकारी कार्यालय हे सरकारी नियम आणि शिस्तीचं मंदिर आहे, असं सांगतात. पण मंदिराच्या गाभाऱ्यात दिवे लावण्याऐवजी इथं खासगी गाडीची बत्ती गुल करण्याचा प्रकार सुरू आहे. ‘गौण खनिज’ विभागाच्या अधिकाऱ्यांसाठी मागवलेली सुजुकी एर्टिगा ही गाडी आता एका विशेष महिला उपजिल्हाधिकारीसाठी “घरचीच” बनली आहे, अशी खमंग बातमी जिल्ह्यात वाऱ्यासारखी पसरली आहे.
महिला अधिकाऱ्यांची “हायवे स्वारी”
महिला अधिकारी म्हणाल्या की, “अहो सुट्टीच्या दिवशी प्रवास करणं हा माझा ‘मूलभूत अधिकार’ आहे.” त्यांनी या गाडीचा लातूर आणि सोलापूर प्रवासासाठी सर्रास वापर सुरू ठेवला आहे. सरकारी गाडीची गरज संपल्यावर ती परत करावी, हा शिष्टाचार इतक्या लांबून बघायला त्यांना कधी वेळ मिळाला नाही, बहुधा गाडी चालवताना “शिष्टाचार” आरशातून दिसत नसावा!
भ्रष्टाचाराचे प्रशिक्षण: ऑन ड्युटी आणि ऑफ ड्युटी
तुम्ही ऑफिसमध्ये प्रशिक्षण शिबिरं पाहिलीत, पण या मॅडमचं शिबिर वेगळंच होतं. अंबाजोगाईच्या काळात तलाठ्यांना पैसे कसे खायचे, ग्राहक कसे “पिळायचे,” यावर त्यांची “मास्टरक्लास” होती. या प्रशिक्षणाची गोडी एवढी होती की, संपूर्ण महाराष्ट्रभर या कार्यशाळेच्या चर्चा रंगल्या. असं म्हणतात, भ्रष्टाचाराच्या बाबतीत त्यांनी केलेली क्रिएटिव्हिटी डिझाईन थिंकिंगसाठी केस स्टडी बनायला हवी!
“प्रशासनाच्या शाळेतील ‘लाच प्राध्यापिका’!”
धाराशिव जिल्हाधिकारी कार्यालयाच्या गल्लीपासून ते बीडच्या बुलेटिनपर्यंत चर्चा रंगली आहे एका महिला उपजिल्हाधिकाऱ्याची, जी फक्त प्रशासन नाही, तर भ्रष्टाचाराच्या शाळेचीही प्राध्यापिका ठरली आहे. 2020 मध्ये अंबाजोगाईत कार्यरत असताना त्यांनी घेतलेलं “लाच घेण्याचं प्रशिक्षण” इतकं गाजलं की, विद्यार्थ्यांऐवजी सगळे तलाठी त्या कलेत ‘पडताळणी परीक्षक’ झाले.
“तुम्हाला काही मिळत नाही? मग मला कसं मिळणार?”
तलाठ्यांची बैठक घेऊन मॅडम म्हणाल्या, “तुमचं माझ्या प्रोटोकॉलवर प्रेम दिसत नाही. काय झालंय?” त्यावर एका तलाठ्याने जाहीर कबुली दिली, “मॅडम, आम्हालाच काही मिळत नाही, तर तुम्हाला काय देणार?” हा सरळ उत्तराचा घाला ऐकून मॅडमने तिथल्या तिथे “तुम्हाला पैसे कसे मागायचे” यावर वर्कशॉप सुरू केलं.
वर्कशॉप विथ अ ट्विस्ट
हे काही साधं ट्रेनिंग नव्हतं, मॅडमनी आपल्या कारकिर्दीचा सर्व अनुभव ‘शेअर’ केला. “गिऱ्हाईक कसं पिळायचं, पैसे कसे काढायचे, आणि त्यांना वाटलं पाहिजे की त्यांनीच तुम्हाला हे देणं कर्तव्याचं होतं,” अशा टप्प्या-टप्प्याच्या मार्गदर्शनाने तलाठी भारावून गेले. काहींनी तर हे नोट्स लिहूनही घेतले!
“व्हायरल क्लास”
काही दिवसांतच मॅडमचं हे ट्रेनिंग व्हायरल झालं, आणि अंबाजोगाईच्या वऱ्हांड्यापासून मंत्रालयाच्या भिंतीपर्यंत चर्चेचा विषय बनलं. कुणी मॅडमला भ्रष्टाचाराच्या ‘करिअर काउंसेलर’ म्हणत होतं, तर कुणी त्यांना “लाच प्राध्यापिका” म्हणून संबोधत होतं.
‘लाच प्राध्यापिका’चा प्रवास
मॅडम जिथे जातात, तिथे नवीन कल्पनांनी प्रशासनाच्या खुर्च्यांना शोभा आणतात. त्यांच्या भ्रष्टाचाराच्या नवनव्या क्लृप्त्या प्रशासनाच्या व्हाइट पेपरमध्ये सामील होण्यासाठी तयार असतात.
बीड जिल्ह्यात काम करत असलेल्या एका अधिकाऱ्याने नाव न सांगण्याच्या अटीवर सांगितलं, “जिथे जिथे मॅडम जातील, तिथे तिथे भ्रष्टाचाराच्या नव्या शाखा उघडल्या जातील. त्यांच्या खुर्चीवर फक्त मॅडम नाहीत, तर त्यांच्या कल्पनाही बसलेल्या असतात!”
भ्रष्टाचाराचा शाश्वत विकास
मॅडमच्या कलेला पाहून असं वाटतं की, त्यांनी आपल्या ‘लाच घेण्याच्या प्रशिक्षण’ची फ्रँचायजी उघडली, तर सरकारला थेट टेंडर द्यावं लागेल.
“मॅडम, तुम्ही खरंच भ्रष्टाचाराच्या क्षेत्रात ‘क्रांतिकारक’ आहात. पण जरा आमच्याच टॅक्सचा वापर करून हे ‘पाठशाळा’ उघडू नका!”
बदलीचं राजकारण
उमरग्यात तहसीलदार असताना सरकारी जमीन खासगी व्यक्तीला विकली, तर अंबाजोगाईत भ्रष्टाचाराचं पद्धतशीर प्रशिक्षण दिलं. मग यांना धाराशिव पाठवलं. धाराशिवला आल्यानंतर मॅडमच्या गाडीच्या स्टार्टसोबतच त्यांच्या भ्रष्टाचारी कल्पनांनीही जोर धरला.
गाडीचा “स्पेशल प्रवास”
आपल्या खासगी गाडीला सरकारी निधीचा रिफिल करून प्रवास करणाऱ्या या अधिकाऱ्यांनी, खरं तर, सरकारी तिजोरीवर ‘पेट्रोल पंप’ उघडला आहे. अधिकारी मॅडमला विचारलं, “गाडी सरकारी आहे, पण वापर खासगी कसा?” यावर उत्तर आलं, “विकसित महाराष्ट्रासाठी, भ्रष्टाचाराचीही गती वाढवायला हवी ना!”
भ्रष्टाचाराची “स्मार्ट सिटी” योजना
महिला अधिकाऱ्यांनी सरकारी नियम, नियमावली, प्रोटोकॉल, आणि सामान्य शिष्टाचार या सगळ्याचं घड्याळ लावून ठेवलंय… मागे! त्यांचा भ्रष्टाचार बघून असं वाटतं, त्यांनी सरकारी निधीतून एखादी ‘भ्रष्टाचार विकास योजना’ सुरू केली तर आश्चर्य वाटायला नको.
सुट्टीचा प्रवास असो, प्रोटोकॉलचा हिशोब असो, किंवा गाडीचा गैरवापर असो—मॅडमने दाखवलेली ही “भ्रष्टाचार गती” पाहून असं म्हणावं वाटतं:
“गाडी सरकारी, पण प्रवास भ्रष्टाचाराचा; गती वाढवायला बाईसाहेबांची काडी सरस आहे!”
