धाराशिव जिल्हा, जो एकेकाळी आपल्या ऐतिहासिक आणि सांस्कृतिक वारशासाठी ओळखला जात होता, आज एका नव्या आणि विखारी समस्येच्या विळख्यात सापडला आहे. ‘कला केंद्र’ नावाखाली चालणारी ही केंद्रे आज जिल्ह्याच्या सामाजिक स्वास्थ्यालाच सुरुंग लावत आहेत. बीड जिल्ह्यातील उपसरपंच गोविंद बर्गे यांची तुळजाई कला केंद्रातील नर्तिकेच्या नादी लागून झालेली आत्महत्या आणि त्यानंतर जिल्हा प्रशासनाने उचललेले पाऊल स्वागतार्ह आहे. पारगावचे ‘तुळजाई कला केंद्र’ आणि त्यानंतर आळणी येथील ‘पिंजरा कला केंद्र’ बंद करण्याचा निर्णय हा उशिरा सुचलेला शहाणपणा असला तरी, तो आवश्यक होता. मात्र, या कारवाईचा वेग पाहता, “पिंजरा बंद झाला, पण उमरग्यातील तरुणाच्या खुनाला कारणीभूत ठरलेल्या आणि जिथे दिवसाढवळ्या गोळीबार होतो, त्या चोराखळीच्या महाकाली कला केंद्रावर वरवंटा कधी फिरणार?” हा संतप्त सवाल धाराशिवकर विचारत आहेत.
ही तथाकथित ‘कला केंद्रे’ म्हणजे केवळ नावापुरतीच कला केंद्रे उरली आहेत. पारंपरिक लोककला, तमाशा किंवा लावणीचा लवलेशही इथे शिल्लक नाही. पारंपरिक वाद्यांची जागा डीजेच्या कर्णकर्कश आवाजाने घेतली आहे आणि लावणीच्या अदाकारीची जागा बीभत्स आणि अश्लील नृत्याने घेतली आहे. बंदिस्त, अंधाऱ्या खोल्यांमध्ये चालणारा हा धांगडधिंगा म्हणजे मनोरंजनाच्या नावाखाली चाललेला एक विकृत बाजार आहे. येथे येणारे तरुण नशेच्या आहारी जातात, नर्तिकेंवर पैशांची उधळण करतात आणि स्वतःच्या संसाराची राखरांगोळी करून घेतात. बर्गे यांची आत्महत्या हे त्याचेच एक भीषण उदाहरण आहे.
ही केंद्रे केवळ तरुणांना व्यसनाधीन आणि कर्जबाजारी बनवत नाहीत, तर ती गंभीर गुन्हेगारीचा अड्डा बनली आहेत. महाकाली कला केंद्रातील तीन नर्तिकांना उमरग्यातील एका तरुणाच्या खून प्रकरणात झालेली अटक, हे या केंद्रांचे गुन्हेगारी जगताशी असलेले संबंध उघड करते. जिथे दोन गटांत हाणामारी होऊन हवेत गोळीबार करण्याची घटना घडते, तिथे कायदा आणि सुव्यवस्थेचे धिंडवडे निघाल्याचे स्पष्ट होते. अशा परिस्थितीत, जिल्हा प्रशासन या केंद्रांवर कारवाई करण्यासाठी आणखी कोणत्या मोठ्या दुर्घटनेची वाट पाहत आहे?
जिल्हाधिकारी कीर्ती किरण पुजार यांनी ‘पिंज-या’चा परवाना रद्द करून एक कठोर आणि योग्य संदेश दिला आहे. परवान्यातील अटी व शर्तींचे उल्लंघन आणि बेकायदेशीर कृत्ये करणाऱ्या कोणाचीही गय केली जाणार नाही, हे यातून स्पष्ट झाले आहे. स्थानिक गुन्हे शाखेने सादर केलेल्या अहवालानंतर झालेली ही कारवाई कौतुकास्पद आहे. मात्र, ही कारवाई केवळ दोन केंद्रांपुरती मर्यादित राहून चालणार नाही. जिल्ह्यात अजूनही चार कला केंद्रे सुरू आहेत आणि आणखी पाच-सहा मंजुरीच्या प्रतीक्षेत आहेत, ही बाब अत्यंत चिंताजनक आहे. सोलापूर जिल्ह्यातील मोडलिंब किंवा नगर जिल्ह्यातील जामखेडचे लोण आता आपल्या जिल्ह्यात येऊन पोहोचले आहे, आणि ते वेळीच रोखले नाही, तर त्याचे गंभीर परिणाम भोगावे लागतील.
या तथाकथित कला केंद्रांमुळे जिल्ह्याची संस्कृती रसातळाला जात आहे. तरुणाई बरबाद होत आहे, कुटुंबं उद्ध्वस्त होत आहेत आणि गुन्हेगारी वाढत आहे. ही ‘संस्कृती’ आपल्याला हवी आहे का? याचे उत्तर नकारार्थीच आहे. त्यामुळे, प्रशासनाने कोणतीही हयगय न करता, किंवा कोणत्याही दबावाला बळी न पडता, उर्वरित सर्व कला केंद्रांची कसून चौकशी करावी. जे कोणी नियमांचे उल्लंघन करत असतील, त्यांचे परवाने तात्काळ रद्द करावेत. तसेच, जे नवीन परवाने मंजुरीच्या प्रतीक्षेत आहेत, त्यांना परवानगी देऊ नये.
‘तुळजाई’ आणि ‘पिंजरा’ बंद झाले, ही केवळ सुरुवात आहे. जोपर्यंत महाकालीसारखी गुन्हेगारीला खतपाणी घालणारी आणि सामाजिक स्वास्थ्याला धोका निर्माण करणारी सर्व केंद्रे बंद होत नाहीत, तोपर्यंत हा लढा थांबता कामा नये. धाराशिव जिल्ह्याचा सांस्कृतिक आणि सामाजिक वारसा जपण्यासाठी हा ‘सफाई मोहीम’ पूर्णत्वास नेणे, ही प्रशासनाची आणि समाजाची सामूहिक जबाबदारी आहे.
- सुनील ढेपे, संपादक, धाराशिव लाइव्ह
