तेराव्या शतकात महाराष्ट्राला लाभलेले थोर संत, कवी आणि तत्त्वज्ञ म्हणजे संत ज्ञानेश्वर. त्यांचे जीवन अनेक अलौकिक आणि चमत्कारिक घटनांनी भरलेले आहे. तथापि, ज्ञानेश्वरांनी केलेले चमत्कार हे केवळ स्वतःच्या सिद्धीचे किंवा सामर्थ्याचे प्रदर्शन करण्यासाठी नव्हते, तर त्यामागे समाजाला दिशा देण्याचा, अहंकाराला ठेचण्याचा आणि दीनदुबळ्यांविषयीची करुणा व्यक्त करण्याचा उदात्त हेतू होता. त्यांचे चमत्कार हे तत्कालीन कर्मठ समाजाला दिलेले एक प्रकारचे उत्तर होते.
येथे आपण त्यांच्या जीवनातील तीन प्रमुख चमत्कार आणि ते का करावे लागले, याचा आढावा घेऊया.
१. रेड्याच्या मुखातून वेद वदवणे
ज्ञानेश्वर आणि त्यांची भावंडे (निवृत्तीनाथ, सोपानदेव, मुक्ताबाई) यांना संन्याशाची मुले म्हणून तत्कालीन समाजाने वाळीत टाकले होते. त्यांना शुद्ध करून समाजात स्थान मिळावे, यासाठी ते पैठण येथील विद्वान ब्राह्मणांच्या धर्मसभेत गेले. तेथे उपस्थित असलेल्या कर्मठ पंडितांनी त्यांच्या अधिकारावर आणि ज्ञानावर प्रश्नचिन्ह उपस्थित केले. “तुम्ही जर इतके ज्ञानी आहात, तर तुमच्यात आणि या रेड्यात काय फरक आहे?” असा उपरोधिक प्रश्न त्यांनी केला.
चमत्कारामागील कारण:
हा चमत्कार ज्ञानेश्वरांना स्वतःच्या ज्ञानाची प्रौढी मिरवण्यासाठी करावा लागला नाही, तर तो ज्ञानाच्या खऱ्या स्वरूपाची ओळख समाजाला करून देण्यासाठी आवश्यक होता.
- समतेचा संदेश: ज्ञान किंवा देवत्व हे कोणत्याही विशिष्ट जातीत किंवा कुळात जन्माला येण्यावर अवलंबून नसते, तर ते प्रत्येकात सामावलेले आहे, हा समतेचा संदेश देणे.
- जन्मसिद्ध श्रेष्ठत्वाला आव्हान: केवळ जन्माने मिळालेल्या श्रेष्ठत्वाच्या आणि अधिकाराच्या पोकळ कल्पनेला धक्का देणे.
- अहंकाराचे खंडन: विद्येचा अहंकार बाळगणाऱ्या पंडितांना हे दाखवून देणे की, खरी विद्या नम्रता शिकवते आणि ती जड प्राण्यामध्येही चैतन्य जागवू शकते.
ज्ञानेश्वरांनी त्या रेड्याच्या मस्तकावर हात ठेवला आणि त्याला वेद म्हणण्याची आज्ञा केली. तेव्हा त्या मुक्या प्राण्याने स्पष्ट आणि शुद्ध वाणीत ऋग्वेदातील मंत्र म्हणून दाखवले. हा अद्भुत चमत्कार पाहून तेथील सर्व विद्वान नतमस्तक झाले आणि त्यांनी ज्ञानेश्वरांच्या दिव्यत्वाला मान्यता दिली.
२. भिंत चालवणे
योगी चांगदेव हे त्या काळातील एक महान हठयोगी होते. त्यांनी योगाभ्यासाने तब्बल १४०० वर्षे आयुष्य मिळवले होते आणि त्यांना अनेक सिद्धी प्राप्त होत्या. या सिद्धींचा त्यांना प्रचंड अहंकार होता. जेव्हा त्यांनी ज्ञानेश्वरांची कीर्ती ऐकली, तेव्हा त्यांना भेटायला जाण्याचा निर्णय घेतला. आपला प्रभाव दाखवण्यासाठी ते वाघावर स्वार झाले आणि त्यांनी सापाला चाबूक म्हणून हातात घेतले.
चमत्कारामागील कारण:
हा चमत्कार एका शक्तिशाली योग्याच्या अहंकाराचे खंडन करून त्याला नम्रतेचा आणि खऱ्या आध्यात्मिक शक्तीचा धडा शिकवण्यासाठी केला गेला.
- अहंकारावर प्रहार: चांगदेवाच्या मनात सिद्धीबद्दल जो गर्व होता, तो दूर करणे.
- खऱ्या सिद्धीचे स्वरूप: खरी सिद्धी ही दिखाऊ नसते, ती सहज आणि अहंकारविरहित असते, हे पटवून देणे.
- चैतन्याची व्यापकता: परमात्म्याचे चैतन्य केवळ सजीवांपुरते मर्यादित नसून ते निर्जीव वस्तूंमध्येही आहे, हे दाखवणे.
ज्ञानेश्वर आपल्या भावंडांसोबत एका पडक्या भिंतीवर बसले होते. चांगदेव वाघावर बसून येत असल्याचे पाहताच, ज्ञानेश्वरांनी त्या निर्जीव भिंतीलाच चालण्याची आज्ञा केली. एक निर्जीव भिंत चालत चांगदेवांच्या स्वागतासाठी पुढे येऊ लागली, हे पाहून चांगदेवांचा अहंकार गळून पडला. त्यांना कळून चुकले की, सजीव प्राण्यांवर हुकूमत गाजवण्यापेक्षा निर्जीव वस्तूमध्ये चैतन्य निर्माण करणे, ही खरी आणि श्रेष्ठ सिद्धी आहे. ते ज्ञानेश्वरांना शरण आले आणि त्यांचे शिष्य बनले.
३. पाठीवर मांडे भाजणे
ज्ञानेश्वर आणि त्यांच्या भावंडांना समाजाने वाळीत टाकल्यामुळे त्यांना दैनंदिन जीवनातही खूप त्रास सहन करावा लागत होता. एके दिवशी त्यांची धाकटी बहीण मुक्ताबाईने मांडे (एक प्रकारची पोळी) खाण्याचा हट्ट धरला. मांडे भाजण्यासाठी मातीचे खापर (तवा) आवश्यक होते. मुक्ताई जेव्हा गावातील कुंभाराकडे खापर आणायला गेली, तेव्हा विसोबा चाटी नावाच्या एका दुष्ट व्यक्तीच्या सांगण्यावरून कुंभाराने आणि गावकऱ्यांनी तिला मदत करण्यास नकार दिला.
चमत्कारामागील कारण:
हा चमत्कार ज्ञानेश्वरांनी आपल्या भगिनीप्रेमापोटी आणि समाजाच्या निष्ठुर वागणुकीला उत्तर देण्यासाठी केला.
- करुणा आणि वात्सल्य: आपल्या लहान बहिणीचा हिरमुसलेला चेहरा आणि तिची इच्छा पूर्ण करण्याची तीव्र तळमळ यातून हा चमत्कार घडला.
- सामाजिक बहिष्काराला उत्तर: समाजाने केलेल्या अन्यायावर मात करण्यासाठी स्वतःच्या योगशक्तीचा विधायक वापर करणे.
- द्वेषावर प्रेमाने विजय: समाजाच्या द्वेषाला द्वेषाने नव्हे, तर आपल्या अलौकिक क्षमतेने आणि प्रेमाने उत्तर देणे.
निराश झालेल्या मुक्ताबाईला पाहून ज्ञानेश्वरांनी तिला मांडे लाटायला सांगितले आणि स्वतः योगासनात बसून आपल्या पाठीला योगाग्नीने तव्यासारखे तप्त केले. त्या तप्त पाठीवर मुक्ताबाईने मांडे भाजले. हा प्रसंग पाहून विसोबा चाटीला पश्चात्ताप झाला आणि तो ज्ञानेश्वरांना शरण आला.
संत ज्ञानेश्वरांचे चमत्कार हे केवळ त्यांच्या अलौकिक शक्तीचे प्रदर्शन नव्हते, तर ते समाजाला योग्य दिशा देण्यासाठी, अहंकाराला ठेचून नम्रता शिकवण्यासाठी आणि विषमतेच्या भिंती पाडून समतेचा संदेश देण्यासाठी योजलेले साधन होते. प्रत्येक चमत्कारामागे एक गहन सामाजिक, आध्यात्मिक आणि मानवी कारण दडलेले होते, ज्यामुळे ज्ञानेश्वर हे केवळ एक योगीच नव्हे, तर खरे ‘लोकसंत’ ठरतात.
