संत गोरा कुंभार, ज्यांना आदराने ‘गोरोबा काका’ म्हटले जाते, हे महाराष्ट्राच्या वारकरी संप्रदायातील एक तेजस्वी नक्षत्र होते. त्यांचे जीवन म्हणजे विठ्ठल भक्ती, त्याग आणि परमेश्वरावरील अढळ श्रद्धेचे मूर्तिमंत उदाहरण आहे. त्यांचा जन्म ‘तेर’ (धाराशिव जिल्हा) येथे शके ११८९ (इ.स. १२६७) मध्ये झाला. त्यांचे वडील माधवबुवा आणि आई रखुमाई हे धार्मिक वृत्तीचे आणि सदाचारी कुंभार दांपत्य होते.
बालपण आणि विठ्ठल भक्तीचा अंकुर
गोरोबांचे कुटुंब पिढ्यानपिढ्या ‘काळेश्वर’ या ग्रामदैवताचे उपासक होते. घरातच धार्मिक वातावरण असल्याने गोरोबांवर लहानपणापासूनच भक्तीचे संस्कार झाले. त्यांचा पारंपरिक व्यवसाय मडकी घडवण्याचा होता, पण त्यांचे मन सतत पंढरीच्या विठ्ठलाच्या चरणी लीन असे. काम करता करता त्यांचे मुख सतत विठ्ठलाच्या नामस्मरणात दंग असे. ते संत ज्ञानेश्वर आणि संत नामदेव यांचे समकालीन होते, आणि सर्व संतांमध्ये वयाने मोठे असल्याने त्यांना आदराने ‘काका’ म्हटले जात असे.
भक्तीरसात घडलेली हृदयद्रावक घटना
संत गोरोबांच्या जीवनातील एक प्रसंग त्यांच्या ईश्वरभक्तीची पराकाष्ठा दर्शवणारा आणि त्याचवेळी अत्यंत हृदयद्रावक आहे. एका दिवशी, गोरोबा सकाळीच मडकी घडवण्यासाठी लागणारी माती तुडवत होते. त्यांचे हात चिखलाने भरलेले होते आणि मुखात विठ्ठलाचा नामघोष अविरतपणे चालू होता. याचवेळी त्यांची पत्नी पाणी आणण्यासाठी बाहेर गेली होती आणि त्यांचे लहान मूल रांगत रांगत खेळत त्यांच्या जवळ आले.
विठ्ठल नामाच्या तंद्रीत गोरोबा इतके देहभान विसरले होते की, आपले बाळ चिखलात आलेले त्यांना दिसलेच नाही. माती तुडवताना नकळतपणे त्यांचे पाय त्या लहानग्या बाळावरून गेले आणि ते चिखलात तुडवले गेले. काही वेळाने त्यांची पत्नी पाणी घेऊन परत आली, तेव्हा तिला बाळ कुठेच दिसेना. शोधाशोध करता करता तिचे लक्ष रक्ताने लाल झालेल्या चिखलाकडे गेले आणि तिने हंबरडाच फोडला. आपला मुलगा पतीच्याच पायाखाली अज्ञानाने चिरडला गेल्याचे पाहून तिच्या काळजाचे पाणी पाणी झाले.
या घटनेने गोरोबा भानावर आले, पण आता वेळ निघून गेली होती. पत्नीच्या दुःखाला पारावार उरला नव्हता. तिने संतप्त होऊन गोरोबांना शाप दिला की, “ज्या देहाने तुम्ही माझ्या बाळाचा जीव घेतला, त्या देहाने मला स्पर्श कराल तर तुम्हाला विठ्ठलाची आण आहे.” गोरोबांनी पत्नीची आज्ञा शिरसावंद्य मानली आणि तेव्हापासून त्यांनी गृहस्थाश्रमात असूनही विरक्त जीवन जगण्यास सुरुवात केली.
विठ्ठलाची कृपा आणि चमत्काराची गाथा
अनेक वर्षे लोटली. गोरोबा पत्नीला स्पर्श न करता आपला संसार आणि विठ्ठल भक्ती करत राहिले. त्यांच्या या त्यागाची आणि भक्तीची कीर्ती सर्वदूर पसरली. असे म्हटले जाते की, पुढे त्यांच्या पत्नीनेच वंश वाढवण्यासाठी त्यांना दुसऱ्या विवाहासाठी आग्रह धरला. त्यानुसार गोरोबांनी आपल्या मेहुणीशी, रामीबाईशी विवाह केला. परंतु त्यांनी दोन्ही पत्नींना स्पर्श न करण्याची शपथ कायम ठेवली.
एका रात्री झोपेत असताना नकळतपणे त्यांचा हात पत्नीला लागला. विठ्ठलाची आण मोडली या विचाराने पश्चात्तापदग्ध होऊन त्यांनी आपले दोन्ही हात तोडून घेतले. हातांविना ते टाळ वाजवू शकत नव्हते, कीर्तनसेवेत सहभागी होऊ शकत नव्हते. या अवस्थेतच ते एकदा पंढरपूरला गेले. संत नामदेवांच्या कीर्तनात सर्वजण टाळ वाजवत होते, पण आपले हात नसल्याने गोरोबांना अश्रू अनावर झाले.
तेव्हा साक्षात पांडुरंगाने त्यांच्यावर कृपा केली. असे सांगतात की, कीर्तन चालू असतानाच, जसा झाडाला नवीन पालवी फुटावी, त्याप्रमाणे गोरोबांचे दोन्ही हात परत आले. हा चमत्कार पाहून उपस्थित सर्वजण धन्य झाले. पांडुरंगाने केवळ त्यांचे हातच परत दिले नाहीत, तर चिखलात गेलेल्या त्यांच्या मुलालाही जिवंत करून त्यांच्या स्वाधीन केले. या घटनेनंतर त्यांच्या घरात पुन्हा एकदा आनंदाचे वातावरण पसरले.
अभंग रचना आणि महानिर्वाण
संत गोरोबा कुंभार हे केवळ श्रेष्ठ भक्तच नव्हते, तर ते एक उत्तम कवी आणि तत्त्वज्ञानी देखील होते. त्यांचे सुमारे वीस अभंग ‘सकलसंतगाथे’मध्ये समाविष्ट आहेत. त्यांचे अभंग अत्यंत रसाळ, सोपे आणि सरळ भाषेत असून त्यातून निर्गुण निराकार परब्रह्माचे आणि विठ्ठल भक्तीचे तत्त्वज्ञान सहजतेने मांडले आहे. ‘निर्गुणाचा संग धरिला जो आवडी’ हा त्यांचा अभंग विशेष प्रसिद्ध आहे.
आपले जीवन विठ्ठलमय करून, प्रपंच आणि परमार्थ यांचा सुंदर मेळ घालून, संत गोरोबांनी समाजासमोर एक आदर्श ठेवला. अखेर, शके १२३९ (इ.स. १३१७) मध्ये त्यांनी ‘तेर’ याच आपल्या जन्मगावी समाधी घेतली. त्यांचे जीवन हे भक्ती, त्याग आणि श्रद्धेचा एक अजरामर संदेश देणारे आहे, जो आजही वारकरी संप्रदायासाठी आणि समस्त भाविकांसाठी प्रेरणास्रोत आहे.
– सुनील ढेपे
