महाराष्ट्राच्या संत परंपरेतील शिरोमणी, ‘जगद्गुरू’ म्हणून ओळखले जाणारे आणि आपल्या अभंगवाणीने सामान्य माणसाला भक्तीचा सोपा मार्ग दाखवणारे महापुरुष म्हणजे संत तुकाराम महाराज. त्यांचे जीवन म्हणजे श्रद्धा, सहनशीलता, सामाजिक संघर्ष आणि पांडुरंगावरील अढळ निष्ठेची एक प्रेरणादायी गाथा आहे.
प्रारंभिक जीवन आणि सांसारिक आघात
पुण्याजवळील देहू या गावात, शके १५३० (इ.स. १६०८) मध्ये मोरे (आडनाव – अंबिले) कुळात तुकोबांचा जन्म झाला. त्यांचे वडील बोल्होबा आणि आई कनकाई हे विठ्ठलाचे निस्सीम भक्त होते. त्यांच्या घरात पिढ्यानपिढ्या महाजनकी आणि सावकारीचा व्यवसाय चालत असे, त्यामुळे त्यांचे कुटुंब सधन होते. तुकोबांना सावजी नावाचा मोठा आणि कान्होबा नावाचा धाकटा भाऊ होता.
त्यांचा पहिला विवाह ‘रखमाबाई’ यांच्याशी झाला, पण त्या दम्याच्या रुग्ण असल्याने घरात दुसरी पत्नी म्हणून ‘जिजाबाई’ (आवडी) यांचे आगमन झाले. सुरुवातीला तुकोबांनी आपला वडिलोपार्जित व्यवसाय सांभाळला. पण त्यांच्या आयुष्याला कलाटणी देणारी घटना घडली. सुमारे १६३०-३२ च्या दरम्यान महाराष्ट्रात भीषण दुष्काळ पडला. या दुष्काळात त्यांची पहिली पत्नी रखमाबाई आणि मोठा मुलगा संतू यांचे अन्नान्न करून निधन झाले. अनेकांचे कर्ज बुडाले, सावकारी दिवाळखोरीत निघाली आणि पाहता पाहता सगळी संपत्ती नष्ट झाली. या पाठोपाठ त्यांचे आई-वडीलही जग सोडून गेले. या भयंकर आपत्तींनी तुकोबांचे मन संसारातून पूर्णपणे उडाले. त्यांना जीवनाची क्षणभंगुरता कळून चुकली आणि त्यांनी आपले संपूर्ण आयुष्य पांडुरंगाच्या चरणी वाहण्याचा निश्चय केला.
आध्यात्मिक प्रवास आणि अभंगांचा जन्म
सांसारिक विरक्तीनंतर तुकोबांनी देहूजवळील भंडाऱ्याच्या डोंगरावर एकांतवास पत्करला. तेथे त्यांनी संत ज्ञानेश्वर, नामदेव, एकनाथ यांच्या ग्रंथांचे सखोल अध्ययन आणि चिंतन सुरू केले. याच काळात त्यांना सद्गुरू बाबाजी चैतन्य यांनी स्वप्नात दृष्टांत देऊन ‘रामकृष्णहरी’ हा मंत्र दिला आणि कवित्व करण्याची आज्ञा केली.
गुरूकृपेने आणि पांडुरंगाच्या प्रेरणेने तुकोबांच्या मुखातून अभंगवाणी प्रकट होऊ लागली. त्यांचे अभंग हे त्यांच्या स्वतःच्या अनुभवांचे, साक्षात्काराचे आणि समाजाला केलेल्या उपदेशाचे प्रतिबिंब होते. अत्यंत सोप्या, रसाळ आणि सामान्यांना समजेल अशा लोकभाषेत त्यांनी वेदांताचे सार सांगितले.
सामाजिक विरोध आणि अभंगांची परीक्षा
तुकोबांची कीर्ती जशी वाढत होती, तसा त्यांना समाजातील काही कर्मठ आणि सनातनी लोकांकडून विरोधही होऊ लागला. ‘शूद्र’ वर्णातील व्यक्तीने वेदांचा अर्थ सांगणारे अभंग रचणे आणि कीर्तन करणे हे त्या काळातील धर्ममार्तंडांना मान्य नव्हते. पुण्यातील रामेश्वरशास्त्री नावाच्या विद्वान ब्राह्मणाने तुकोबांना अभंग रचण्यास आणि कीर्तन करण्यास बंदी घातली. इतकेच नव्हे, तर त्यांनी आजवर रचलेल्या सर्व अभंगांच्या गाथा इंद्रायणी नदीच्या डोहात बुडवून देण्याची आज्ञा केली.
गुरूस्थानी असलेल्या ब्राह्मणाची आज्ञा मानून तुकोबांनी अत्यंत जड अंतःकरणाने आपल्या अभंगांच्या वह्या इंद्रायणीत बुडवल्या. हा त्यांच्या जीवनातील सर्वात मोठा आघात होता. आपले प्राणप्रिय अभंग गमावल्याने ते व्याकूळ झाले आणि नदीच्या काठावर एका शिळेवर बसून अन्नपाणी त्याग करून पांडुरंगाचा धावा करू लागले. त्यांनी अखंड तेरा दिवस उपोषण केले. त्यांच्या या तीव्र भक्तीने आणि आर्त प्रार्थनेने साक्षात पांडुरंग द्रवला. तेराव्या दिवशी, चमत्कार घडावा तसे, तुकोबांच्या अभंगांच्या वह्या न भिजता इंद्रायणीच्या पाण्यावर तरंगू लागल्या. हा चमत्कार पाहून स्वतः रामेश्वरशास्त्रीही थक्क झाले आणि त्यांनी तुकोबांची क्षमा मागून त्यांचे शिष्यत्व पत्करले. या घटनेनंतर तुकोबांची कीर्ती सर्वदूर पसरली.
संत तुकाराम आणि छत्रपती शिवाजी महाराज
छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या मनात संत तुकारामांविषयी प्रचंड आदर होता. एकदा शिवाजी महाराजांनी तुकोबांसाठी सोने, चांदी, हिरे, माणके अशा मौल्यवान वस्तू नजराणा म्हणून पाठवल्या. पण तुकोबांनी तो नजराणा सविनय नाकारला. त्यांनी महाराजांना संदेश पाठवला:
“आम्हा घरी धन शब्दांचीच रत्ने । शब्दांचीच शस्त्रे यत्ने करू ।।
तुका म्हणे पहा शब्दचि हा देव । शब्देचि गौरव पूजा करू ।।”
माती आणि सोने समान मानणाऱ्या या विरक्त संताचे उत्तर पाहून शिवाजी महाराज अधिकच प्रभावित झाले आणि स्वतः त्यांची कीर्तने ऐकण्यासाठी येऊ लागले.
सदेह वैकुंठगमन
आपले जीवितकार्य पूर्ण झाल्याचे जाणवल्यावर संत तुकारामांनी आपल्या निर्याणाची घोषणा केली. शके १५७१, फाल्गुन वद्य द्वितीयेच्या दिवशी (इ.स. १६५०), देहूच्या इंद्रायणी काठी जमलेल्या हजारो भक्तांच्या साक्षीने त्यांनी अखेरचे कीर्तन केले. कीर्तन संपल्यानंतर, प्रत्यक्ष गरुड विमानात बसून ते आपल्या मर्त्य देहासहित वैकुंठाला गेले, अशी वारकरी संप्रदायाची दृढ श्रद्धा आहे. हा दिवस ‘तुकाराम बीज’ म्हणून ओळखला जातो.
संत तुकाराम महाराजांनी रचलेले सुमारे साडेचार हजार अभंग आज ‘तुकाराम गाथा’ या नावाने प्रसिद्ध आहेत. त्यांची अभंगवाणी ही केवळ भक्तीचेच नव्हे, तर मानवी जीवनाच्या प्रत्येक पैलूला स्पर्श करणारे एक कालातीत मार्गदर्शन आहे, जे आजही समाजाला सन्मार्गावर चालण्याची प्रेरणा देत आहे.
– सुनील ढेपे
