संत जनाबाई (अंदाजे १३ वे शतक) या वारकरी संप्रदायातील एक अत्यंत महत्त्वाच्या आणि लाडक्या संत कवयित्री आहेत. त्यांचे जीवन हे निस्सीम भक्ती, सेवा आणि स्त्री-शक्तीचे प्रतीक मानले जाते. एका सामान्य दासीच्या रूपात राहून त्यांनी असामान्य अध्यामिक उंची गाठली आणि आपल्या अभंगांमधून समाजाला भक्तीचा सोपा मार्ग दाखवला.
प्रारंभिक जीवन आणि पंढरपूरला आगमन
संत जनाबाईंचा जन्म मराठवाड्यातील गंगाखेड येथील दमा नावाच्या विठ्ठलभक्ताच्या घरी झाला. त्यांच्या आईचे नाव करुंड होते. जनाबाईंच्या जन्मापूर्वी त्यांच्या आई-वडिलांनी, आपल्याला होणारे पहिले अपत्य पंढरपूरच्या विठ्ठलाला अर्पण करू, असा नवस केला होता. त्यामुळे, जनाबाई लहान असतानाच त्यांचे वडील त्यांना पंढरपूरला घेऊन आले आणि तिथल्या प्रसिद्ध संत नामदेवांचे वडील दामाशेटी यांच्या हवाली केले. त्या दिवसापासून जनाबाई संत नामदेवांच्या घरी दासी म्हणून राहू लागल्या आणि त्यांची सेवा करू लागल्या.
विठ्ठलाशी सख्यत्व: कामातच सापडला देव
जनाबाईंसाठी त्यांचे रोजचे काम हेच विठ्ठलसेवेचे माध्यम बनले होते. त्या संत नामदेवांच्या घरातील सर्व कामे करत असत – दळण दळणे, कांडण कांडणे, पाणी भरणे, झाडलोट करणे, धुणी धुणे. पण हे सर्व करताना त्यांचे मन सतत विठ्ठलाच्या नामस्मरणात रमलेले असे.
त्यांची भक्ती इतकी उत्कट होती की, त्यांना कामाच्या प्रत्येक क्षणी विठ्ठल सोबत असल्याची अनुभूती येत असे. त्यांच्या अभंगांमधून ही भावना स्पष्टपणे व्यक्त होते:
“दळिता कांडिता तुज गाईन अनंता | न विसंबे क्षणभरी तुझे नाम पंढरीनाथा ||”
जनाबाई आणि विठ्ठलाचे नाते हे भक्त आणि देवाचे असण्यापेक्षा एका सखीचे, आईचे आणि लेकराचे होते. त्या विठ्ठलाशी हक्काने बोलत, प्रसंगी त्याच्याशी भांडत आणि आपल्या कामात मदत करण्यासाठी त्याला बोलवत. अनेक आख्यायिकांनुसार, पांडुरंग स्वतः येऊन जनाबाईंना त्यांच्या कामात मदत करत असे.
प्रमुख आख्यायिका आणि चमत्कार
संत जनाबाईंच्या जीवनातील अनेक चमत्कारिक प्रसंग सांगितले जातात, जे त्यांच्या निस्सीम भक्तीची साक्ष देतात.
- विठ्ठलाने दळण दळणे: असे म्हटले जाते की, जनाबाई रात्री दळण दळत असताना थकून झोपी गेल्यावर, स्वतः विठ्ठल येऊन त्यांचे उरलेले दळण दळून जात असत.
- सुळावरची शिक्षा: एकदा मंदिरातील सोन्याचा हार चोरीला गेला आणि तो जनाबाईंच्या गवऱ्यांच्या गंजीत सापडला. चोरीचा आळ त्यांच्यावर आला आणि त्यांना सुळावर देण्याची शिक्षा सुनावण्यात आली. सुळावर चढवताना जनाबाईंनी विठ्ठलाचा धावा केला. त्यांच्या भक्तीच्या सामर्थ्याने त्या सुळाचे पाणी झाले आणि जनाबाई निर्दोष सिद्ध झाल्या.
- अभंगांची ओळख: संत नामदेवांनी आपले अभंग लिहून एका दप्तरात ठेवले होते. जनाबाईंचे अभंगही त्यात मिसळले गेले. तेव्हा स्वतः विठ्ठलाने येऊन नामदेवांना सांगितले की, ज्या अभंगांच्या शेवटी “जनी म्हणे” किंवा “दासी जनी” असा उल्लेख आहे, ते अभंग जनाबाईंचे आहेत.
काव्यरचना: सामान्यांच्या मनातील अभंग
संत जनाबाईंनी सुमारे ३५० अभंगांची रचना केली. त्यांचे अभंग अत्यंत साधे, सोपे आणि हृदयाला थेट भिडणारे आहेत. त्यात पांडुरंगाबद्दलचे प्रेम, वात्सल्य, त्याच्याशी होणारे संवाद आणि सामाजिक वास्तवाचे चित्रण आढळते. एका स्त्रीच्या आणि दासीच्या नजरेतून व्यक्त झालेल्या या भावना मराठी संत साहित्यात अनमोल आहेत.
त्यांचा एक प्रसिद्ध अभंग त्यांच्या आत्मविश्वासाचे आणि आध्यात्मिक स्वातंत्र्याचे प्रतीक आहे:
“डोईचा पदर आला खांद्यावरी | भरल्या बाजारी जाईन मी ||
हाती घेईन टाळ, खांद्यावरी वीणा | आता मज मना कोण करी ||”
या अभंगातून त्या सामाजिक रूढी-परंपरा झुगारून, भक्तीच्या मार्गावर निर्भयपणे चालण्याचा संदेश देतात.
सामाजिक महत्त्व आणि वारसा
संत जनाबाईंचे जीवन हे सिद्ध करते की, भक्तीसाठी कोणत्याही जाती, वर्ण, लिंग किंवा सामाजिक प्रतिष्ठेची गरज नसते. एका दासीच्या रूपात राहूनही त्यांनी केवळ आध्यात्मिक उंचीच गाठली नाही, तर स्त्री-शूद्रांनाही भक्तीचा आणि मुक्तीचा अधिकार आहे, हे स्वतःच्या उदाहरणाने सिद्ध केले.
त्यांनी रोजच्या कामातच ईश्वर पाहण्याचा दिलेला संदेश आजही तितकाच प्रासंगिक आहे. संत जनाबाई या केवळ एक संत कवयित्री नसून, त्या दीनदुबळ्या, कष्टकरी आणि स्त्रियांच्या आत्मिक सामर्थ्याचा आवाज आहेत. पंढरपूरच्या विठ्ठल मंदिराजवळ आजही त्यांचे स्मरण केले जाते आणि वारकरी संप्रदायात त्यांना अत्यंत आदराचे स्थान आहे.
- सुनील ढेपे
