विठ्ठल आणि वारकरी: माऊली-लेकराचे नाते…

पंढरपूर… येथे विठोबाच्या चरणी लीन होण्यासाठी अवघा महाराष्ट्र लोटतो. हे नाते केवळ एका देव आणि भक्ताचे नाही, तर आई आणि लेकराच्या वात्सल्याचे, सखा आणि सोबत्याच्या जिव्हाळ्याचे आणि गुरु-शिष्याच्या अद्वैत भावाचे आहे. पंढरीचा पांडुरंग, विठ्ठल किंवा विठूमाउली आणि त्याच्या चरणांची आस धरून निघालेला वारकरी यांच्यातील हे नाते म्हणजे महाराष्ट्राच्या सामाजिक आणि आध्यात्मिक जीवनाचा आत्मा आहे. हे नाते शतकानुशतके संत परंपरेने जपले, वारीच्या अविचल प्रवाहाने अधिक घट्ट केले आणि काळाच्या ओघात त्याचे स्वरूप अधिक व्यापक होत गेले.

वारकऱ्यासाठी विठ्ठल हा केवळ दगडी मूर्तीत बंदिस्त देव नाही, तर तो सगुण, साकार, बोलणारा आणि ऐकणारा ‘विठूमाऊली’ आहे. तोच त्यांचा मायबाप, सखा-सोबती आणि संकटकाळी धावून येणारा त्राता आहे. हे नाते समतेवर आधारलेले आहे. येथे कोणताही जातीभेद, वर्णभेद किंवा लिंगभेद नाही. ‘भेदाभेद भ्रम अमंगळ’ म्हणत, सर्व वारकरी एकाच विठ्ठलाची लेकरे म्हणून एकमेकांना ‘माऊली’ संबोधतात. विठ्ठलाच्या दर्शनाची ओढ इतकी तीव्र असते की, वारकरी शेकडो मैल चालत, ऊन, वारा, पावसाची पर्वा न करता पंढरीची वाट चालतात. ‘तुझे रूप चित्ती राहो, मुखी तुझे नाम’ हा एकच ध्यास त्यांच्या मनात असतो. हे नाते मागण्यांचे नाही, तर समर्पणाचे आहे. वारकरी विठ्ठलाकडे सांसारिक सुखे मागत नाही, तर ‘जन्मोजन्मी तुझा दास‘ होण्याची आस धरतो. त्याच्यासाठी विठ्ठलाचे केवळ दर्शन हेच मोक्षसुख आहे. कमरेवर हात ठेवून, भक्ताची वाट पाहणारा हा देव, त्याच्या लेकरांच्या हाकेला ‘ओ’ देण्यासाठी सदैव तत्पर असतो, हा अतूट विश्वासच या नात्याचा मूळ आधार आहे.

पंढरीच्या या भक्तीगंगेला अखंड प्रवाही ठेवण्याचे श्रेय जाते ते थोर संत परंपरेला. या परंपरेचे वर्णन करताना संत बहिणाबाई चौधरी म्हणतात:

“ज्ञानदेवे घातला पाया, उभारिले देवालया।
नामा तयाचा किंकर, तेणे केला हा विस्तार।।
जनार्दन एकनाथ, खांब दिला भागवत।
तुका झालासे कळस, भजन करा सावकाश।।”

या अभंगात वारकरी संप्रदायाच्या इमारतीची सुंदर उभारणी वर्णिली आहे. संत ज्ञानेश्वरांनी ‘ज्ञानेश्वरी’ आणि ‘अमृतानुभवा’सारख्या ग्रंथांतून या संप्रदायाची तात्त्विक बैठक घातली. त्यांनी भक्तीचा मार्ग सर्वसामान्यांसाठी खुला केला. संत नामदेवांनी कीर्तनाच्या माध्यमातून विठ्ठल भक्तीचा प्रसार केवळ महाराष्ट्रातच नव्हे, तर पंजाबपर्यंत केला. संत एकनाथांनी आपल्या आचरणातून आणि भारुडांसारख्या लोकसाहित्यातून जातीयतेवर प्रहार करत समतेचा संदेश दिला. आणि संत तुकाराम महाराजांनी आपल्या रोकड्या, परखड अभंगांतून भक्तीचा आणि सदाचाराचा कळस चढवला.

या प्रमुख संतांव्यतिरिक्त संत चोखामेळा, सावता माळी, गोरोबा कुंभार, नरहरी सोनार, सेना न्हावी यांसारख्या समाजातील विविध स्तरांतून आलेल्या संतांनी या परंपरेला अधिक सर्वसमावेशक बनवले. संत जनाबाई, मुक्ताबाई, कान्होपात्रा, सोयराबाई यांसारख्या संत कवयित्रींनी स्त्रीच्या भावविश्वातील भक्तीचा उत्कट अविष्कार घडवला. या सर्व संतांनी आपल्या अभंगांतून आणि कीर्तनांतून विठ्ठलाशी एक जिव्हाळ्याचे, वैयक्तिक नाते जोडले आणि तोच वारसा आजही वारकरी जपत आहेत.

पंढरीच्या वारीची परंपरा अत्यंत प्राचीन असून, ती ७०० ते ८०० वर्षांहून अधिक काळापासून चालत आली आहे, असे मानले जाते. या परंपरेची सुरुवात कोणी केली याबाबत विविध मतप्रवाह आहेत. काही अभ्यासकांच्या मते, संत ज्ञानेश्वरांचे वडील विठ्ठलपंत हे आषाढी-कार्तिकी वारी करत असत. त्यांनीच या प्रथेची सुरुवात केली. तथापि, या वारीला एक सामूहिक आणि संघटित स्वरूप देण्याचे श्रेय संत ज्ञानेश्वर आणि संत तुकाराम महाराजांना दिले जाते. त्यांनी पायी चालत पंढरपूरला जाण्याची परंपरा सुरू केली आणि त्यांच्या भक्तीने प्रेरित होऊन हजारो लोक या प्रवाहात सामील झाले.

वारीचे बदललेले स्वरूप: एक निरंतर प्रवाह

सुरुवातीच्या काळात वारकरी आपापल्या गावातून लहान-लहान गटांनी पंढरपूरकडे निघत असत. मात्र, काळाच्या ओघात या वारीच्या स्वरूपात महत्त्वपूर्ण बदल झाले.

• पालखी सोहळ्याची सुरुवात: १७ व्या शतकात संत तुकाराम महाराजांचे सुपुत्र नारायण महाराज यांनी संत ज्ञानेश्वर आणि संत तुकाराम यांच्या पादुका (लाकडी सँडल) पालखीत ठेवून पंढरपूरला नेण्याची प्रथा सुरू केली. यामुळे वारीला एक अत्यंत संघटित आणि भव्य स्वरूप प्राप्त झाले. आज आपण पाहतो तो ‘पालखी सोहळा’ हा याच परंपरेचा विस्तार आहे.

• दिंडीची रचना: १९ व्या शतकाच्या सुरुवातीला, ग्वाल्हेरच्या शिंदे सरकारचे सरदार श्रीमंत हैबतबाबा आरफळकर यांनी पालखी सोहळ्याला अधिक शिस्तबद्ध स्वरूप दिले. त्यांनी वारकऱ्यांचे गट पाडून ‘दिंड्या’ स्थापन केल्या. प्रत्येक दिंडीला एक क्रमांक, एक प्रमुख आणि भजनी मंडळी नेमून दिली. यामुळे लाखोंच्या जनसमुदायाचे नियोजन करणे सोपे झाले. आज शेकडो दिंड्या या पालखी सोहळ्याचा भाग आहेत.

• आधुनिक काळातील स्वरूप: स्वातंत्र्यानंतर वारीच्या स्वरूपात आणखी बदल झाले. पूर्वी केवळ पायी चालणाऱ्या या सोहळ्यात आता वाहतुकीच्या सोयी, भाविकांसाठी आरोग्य आणि निवासाची व्यवस्था, शासनाचा सहभाग यामुळे तिची व्याप्ती प्रचंड वाढली आहे. तंत्रज्ञानाच्या युगात तर सोशल मीडिया आणि दूरचित्रवाणीच्या माध्यमातून घरबसल्याही लाखो भाविक या सोहळ्याचे साक्षीदार होतात.

स्वरूप बदलले असले तरी, वारीचा आत्मा तोच आहे – तो म्हणजे विठ्ठलावरील अढळ श्रद्धा आणि भक्ती. आजही ‘ज्ञानोबा-तुकाराम’च्या गजरात, टाळ-मृदंगाच्या तालावर, फुगड्या खेळत, अभंग गात वारकरी त्याच भक्तीरसात चिंब होऊन पंढरीची वाट चालतात. हा केवळ एक धार्मिक सोहळा नाही, तर महाराष्ट्राची जिवंत आणि चैतन्यदायी सांस्कृतिक ओळख आहे. विठूमाउली आणि तिच्या लेकरांचा हा अभंग मेळा युगेयुगे असाच सुरू राहील, यात शंका नाही.

– सुनील ढेपे , संपादक, धाराशिव लाइव्ह