तेराव्या शतकात, ज्यावेळी समाज कर्मकांडाच्या आणि जातीयतेच्या अंधकारात चाचपडत होता, त्यावेळी महाराष्ट्राच्या भूमीवर एका तेजस्वी ज्ञानसूर्याचा उदय झाला. ‘माउली‘ या वात्सल्यपूर्ण नावाने ओळखले जाणारे, संत ज्ञानेश्वर महाराज हे केवळ एक संत नव्हते, तर ते एक महान तत्त्वज्ञ, अद्वितीय कवी आणि भागवत धर्माचा पाया रचणारे युगपुरुष होते. त्यांचे आयुष्य जरी लहान असले, तरी त्यांचे कार्य विश्वाच्या अंतापर्यंत मानवजातीला प्रकाश देत राहील.
अलौकिक जन्म आणि खडतर बालपण
ज्ञानेश्वरांचा जन्म शके ११९७ (इ.स. १२७५) मध्ये पैठणजवळ आपेगाव येथे झाला. त्यांचे वडील विठ्ठलपंत कुळकर्णी हे एक विद्वान ब्राह्मण होते, परंतु संसारातील विरक्तीमुळे त्यांनी काशीला जाऊन संन्यास स्वीकारला. मात्र, गुरूच्या आज्ञेनुसार त्यांना पुन्हा गृहस्थाश्रमात परतावे लागले. त्यानंतर त्यांना निवृत्तीनाथ, ज्ञानदेव, सोपानदेव आणि मुक्ताबाई अशी चार तेजस्वी रत्ने प्राप्त झाली.
संन्याशाने पुन्हा संसार करणे, हे तत्कालीन कर्मठ समाजाला मान्य नव्हते. त्यामुळे विठ्ठलपंत आणि त्यांच्या कुटुंबाला समाजाने वाळीत टाकले. या चारही भावंडांना ‘संन्याशाची मुले’ म्हणून हिणवले जाऊ लागले. त्यांच्यावर कोणीही संस्कार करण्यास तयार नव्हते. या सामाजिक बहिष्काराचा त्रास असह्य झाल्याने आणि आपल्या मुलांच्या भवितव्यासाठी, विठ्ठलपंत आणि रुक्मिणीबाई यांनी प्रयाग येथे गंगेत देहत्याग करून प्रायश्चित्त घेतले. आई-वडिलांचे छत्र हरपलेली ही लहानगी भावंडे पोरकी झाली, पण एकमेकांचा आधार बनून ती ज्ञानाच्या मार्गावर अधिक निश्चयाने चालू लागली.
गुरूकृपा आणि ज्ञानाचा अधिकार
आई-वडिलांच्या मृत्यूनंतर, मोठे बंधू निवृत्तीनाथ यांनीच या भावंडांचा सांभाळ केला. एकदा त्र्यंबकेश्वरच्या ब्रह्मगिरी पर्वतावर असताना, निवृत्तीनाथांची भेट नाथपंथाचे योगी गहिनीनाथ यांच्याशी झाली. गहिनीनाथांनी निवृत्तीनाथांना नाथपंथाची दीक्षा दिली. अशा प्रकारे, निवृत्तीनाथ हेच आपले धाकटे बंधू ज्ञानदेवांचे गुरू बनले. त्यांच्याच आज्ञेवरून आणि मार्गदर्शनाखाली ज्ञानेश्वरांनी आपल्या अलौकिक कार्याला सुरुवात केली.
समाजाने वाळीत टाकल्यामुळे शुद्धीपत्र मिळवण्यासाठी ही चारही भावंडे पैठणला गेली. तेथील विद्वान ब्राह्मणांनी त्यांना शुद्ध करून घेण्यास नकार दिला. तेव्हा ज्ञानेश्वरांनी सांगितले की, “प्रत्येक जीवात एकाच आत्म्याचे वास्तव्य आहे.” हे सिद्ध करण्यासाठी, त्यांनी तेथून जाणाऱ्या एका रेड्याच्या डोक्यावर हात ठेवला. तेव्हा त्या मुक्या प्राण्याच्या मुखातून साक्षात वेदांचे पठण सुरू झाले. हा चमत्कार पाहून पैठणमधील विद्वान अचंबित झाले आणि त्यांनी या भावंडांच्या दिव्यत्वाला वंदन केले.
‘ज्ञानेश्वरी’चा जन्म आणि चांगदेवांचे गर्वहरण
गुरु निवृत्तीनाथांच्या आज्ञेनुसार, ज्ञानेश्वरांनी संस्कृतमधील श्रीमद्भगवद्गीता सामान्य मराठी माणसाला समजावी यासाठी तिच्यावर टीका लिहिण्यास सुरुवात केली. अहमदनगर जिल्ह्यातील नेवासे येथील एका खांबाला टेकून, वयाच्या अवघ्या सोळाव्या वर्षी त्यांनी ‘भावार्थदीपिका’ हा ग्रंथ लिहिला, जो आज ‘ज्ञानेश्वरी’ म्हणून ओळखला जातो. ९००० ओव्यांच्या या ग्रंथातून त्यांनी वेदांताचे गहन तत्त्वज्ञान अत्यंत रसाळ आणि सोप्या भाषेत मांडले. ज्ञानेश्वरी हा मराठी भाषेचा आणि तत्त्वज्ञानाचा सर्वश्रेष्ठ ग्रंथ मानला जातो.
त्या काळात, चांगदेव नावाचे एक योगी चौदाशे वर्षे जगले होते आणि त्यांना आपल्या योगसिद्धीचा प्रचंड गर्व होता. ज्ञानेश्वरांची कीर्ती ऐकून त्यांना भेटण्याची इच्छा झाली, पण पत्रात काय लिहावे हे त्यांना कळेना. त्यांनी एक कोरे पत्र पाठवले. या कोऱ्या पत्राचे उत्तर म्हणून ज्ञानेश्वरांनी ६५ ओव्यांचा ‘चांगदेव पासष्टी’ हा ग्रंथ लिहिला, ज्यात त्यांनी अद्वैत तत्त्वज्ञानाचे सार सांगितले. पुढे, चांगदेव आपल्या सिद्धीचे प्रदर्शन करत, वाघावर बसून आणि हातात नागाचा चाबूक घेऊन ज्ञानेश्वरांना भेटायला निघाले. तेव्हा ज्ञानेश्वर आपल्या भावंडांसोबत एका निर्जीव भिंतीवर बसले होते. त्यांनी त्या निर्जीव भिंतीलाच चालण्याची आज्ञा केली. निर्जीव वस्तूवरही अधिकार चालवणारे हे दिव्यत्व पाहून चांगदेवांचा गर्व गळून पडला आणि ते ज्ञानेश्वरांना शरण आले.
‘पसायदान’ आणि संजीवन समाधी
ज्ञानेश्वरीच्या शेवटी, ज्ञानेश्वरांनी देवाकडे केवळ स्वतःसाठी काहीही न मागता, संपूर्ण विश्वाच्या कल्याणासाठी प्रार्थना केली आहे, जे ‘पसायदान’ म्हणून ओळखले जाते. “जे खळांची व्यंकटी सांडो” (दुष्टांचे दुष्टपण नाहीसे होवो) आणि “विश्वस्वधर्म सूर्ये पाहो” (विश्वात स्वधर्माचा सूर्य उगवो) यांसारख्या ओळींमधून त्यांची विश्वकल्याणाची भावना दिसून येते.
ज्ञानेश्वरी, अमृतानुभव, चांगदेव पासष्टी आणि अनेक अभंग रचून त्यांनी भागवत धर्माचा भक्कम पाया रचला. आपले अवतारकार्य पूर्ण झाल्याचे लक्षात आल्यावर, वयाच्या अवघ्या २१ व्या वर्षी, शके १२१८ (इ.स. १२९६) मध्ये कार्तिक वद्य त्रयोदशीच्या दिवशी त्यांनी पुण्याजवळील आळंदी येथे इंद्रायणी नदीच्या काठी, सिद्धेश्वर मंदिरात जिवंत समाधी घेतली. याला ‘संजीवन समाधी’ म्हटले जाते.
संत ज्ञानेश्वर हे महाराष्ट्राचे ‘माउली’ आहेत. त्यांचे जीवन हे त्यागाचे, संघर्षाचे आणि ज्ञानाच्या अखंड प्रकाशाचे प्रतीक आहे. त्यांनी रचलेली ज्ञानेश्वरी आजही लाखो वारकऱ्यांसाठी आणि भाविकांसाठी जीवनाचा अर्थ उलगडून दाखवणारा दीपस्तंभ आहे.
-सुनील ढेपे
