वारकरी संप्रदायाच्या इतिहासातील एक अत्यंत महत्त्वपूर्ण आणि भक्तीरसाने ओतप्रोत भरलेला प्रसंग म्हणजे संत एकनाथ महाराजांनी केलेले संत ज्ञानेश्वर महाराजांच्या समाधीचे शोधकार्य. ही केवळ एका स्थळाचा शोध नव्हता, तर दोन महान संतांमधील सुमारे पावणेतीनशे वर्षांनंतर झालेला एक अलौकिक संवाद होता, ज्याने गुरु-शिष्य परंपरेचा एक अद्वितीय आदर्श जगासमोर ठेवला.
ऐतिहासिक पार्श्वभूमी: काळाच्या पडद्याआड गेलेली समाधी
संत शिरोमणी ज्ञानेश्वर महाराजांनी शके १२१८ (इ.स. १२९६) मध्ये, कार्तिक वद्य त्रयोदशीच्या दिवशी पुणे जिल्ह्यातील आळंदी येथे इंद्रायणी नदीच्या काठी संजीवन समाधी घेतली. त्यांच्या या अगाध योगिक कृतीने अखिल मानवजातीसाठी ज्ञानाचा आणि भक्तीचा चिरंतन ठेवा मागे ठेवला. तथापि, काळाच्या ओघात परकीय आक्रमणे आणि अन्य ऐतिहासिक घडामोडींमुळे माऊलींच्या या पवित्र समाधी स्थळाची माहिती अस्पष्ट झाली. हळूहळू हे स्थान लोकांच्या विस्मृतीत गेले.
अलौकिक दृष्टांत: दोन संतांचा संवाद
सुमारे २८७ वर्षांनंतर, पैठण येथे राहणारे, वारकरी संप्रदायाचे आधारस्तंभ असलेले संत एकनाथ महाराज यांच्या जीवनात तो दिव्य प्रसंग घडला. एकनाथांना स्वतः ज्ञानेश्वर माऊलींनी स्वप्नात येऊन दृष्टांत दिला. हा संवाद प्रत्यक्ष नसला तरी, अनुभूतीच्या पातळीवर तो अत्यंत सत्य होता. दृष्टांतात माऊलींचे दिव्य, तेजःपुंज रूप पाहून एकनाथ भारावून गेले. माऊलींनी त्यांना सांगितले:
“माझ्या समाधी स्थळी असलेल्या अजान वृक्षाची मुळी माझ्या कंठाला लागत आहे, त्यामुळे मला त्रास होत आहे. तू आळंदीला येऊन ती मुळी काढून टाक.”
याचबरोबर, ‘ज्ञानेश्वरी’ या महान ग्रंथात काळाच्या ओघात काही भेसळ (प्रक्षेप) झाली असून, ती दूर करून ‘ज्ञानेश्वरी’ची शुद्ध प्रत तयार करण्याची महत्त्वपूर्ण आज्ञाही माऊलींनी एकनाथांना दिली.
समाधीचा शोध आणि जीर्णोद्धार
गुरुआज्ञा शिरोधार्य मानून संत एकनाथ महाराज आपल्या शिष्य-परिवारासह पैठणहून आळंदीला आले. त्यांनी दृष्टांतातील खुणांनुसार आणि आपल्या आत्मिक प्रेरणेने शोध सुरू केला. अखेरीस, त्यांनी इंद्रायणीच्या काठी नंदीच्या खाली ज्ञानेश्वर माऊलींचे समाधी स्थळ शोधून काढले.
शके १५०५ (इ.स. १५८३) मध्ये, एकनाथ महाराजांनी मोठ्या श्रद्धेने समाधीचा जीर्णोद्धार केला. त्यांनी अजान वृक्षाची ती मुळी बाजूला केली, समाधी स्थळ स्वच्छ केले आणि तेथे नित्य पूजा, कीर्तन आणि हरिपाठाची परंपरा पुन्हा सुरू केली. या कार्यामुळे ज्ञानेश्वरांचे समाधी स्थळ पुन्हा एकदा वारकरी संप्रदायासाठी एक प्रमुख प्रेरणास्थान आणि तीर्थक्षेत्र बनले.
एकनाथांनी शब्दबद्ध केलेला तो अनुभव
या संपूर्ण दिव्य अनुभवाने आणि माऊलींच्या कृपेने कृतार्थ झालेल्या संत एकनाथांनी हा प्रसंग एका अभंगात शब्दबद्ध करून ठेवला आहे. हा अभंग म्हणजे या घटनेचा प्रत्यक्ष साक्षीपुरावाच आहे:
श्रीज्ञानदेवे येऊनि स्वप्नांत । सांगितली मात मजलागी ॥१॥
दिव्य तेजःपुंज मदनाचा पुतळा । परब्रह्म केवळ बोलतसे ॥२॥
अजानवृक्षाची मुळी कंठास लागली । येऊनि आळंदी काढी वेगे ॥३॥
ऐसे स्वप्न होतां आलों अलंकापुरी । तंव नंदीमाझारी देखिलें द्वार ॥४॥
एका जनार्दनीं पूर्वपुण्य फळलें । श्रीगुरु भेटले ज्ञानेश्वर ॥५॥
या अभंगातून संत एकनाथांनी आपल्याला झालेला साक्षात्कार, माऊलींचे तेजस्वी रूप आणि त्यांनी दिलेली आज्ञा याचे वर्णन केले आहे. आपल्या गुरू जनार्दन स्वामींच्या कृपेनेच आपल्याला ज्ञानेश्वरांसारखे सद्गुरू भेटले, अशी भावना त्यांनी यात व्यक्त केली आहे.
संत एकनाथांनी केलेला ज्ञानेश्वर समाधीचा जीर्णोद्धार ही केवळ एक भौतिक घटना नाही, तर ती गुरुभक्तीची, परंपरेच्या संवर्धनाची आणि दोन महान संतांच्या आत्मिक एकरूपतेची गाथा आहे. या घटनेने हे सिद्ध केले की, संत देह त्यागून गेले तरी त्यांचे अस्तित्व आणि मार्गदर्शन चिरंतन असते. या कार्यामुळेच आज लाखो वारकरी “ज्ञानोबा-माऊली”च्या गजरात आळंदीची वारी करतात आणि त्या पवित्र समाधीपुढे नतमस्तक होतात.
