भूम (मानकेश्वर) : गावात कोणाला मूलबाळ होऊ दे, कोर्टाची केस जिंकू दे नाहीतर आजारपण पळू दे… नवस बोलायचा आणि ‘सटवाई’ देवीला कोंबडा-बकरा कापायचा, हा इथला वर्षानुवर्षांचा रिवाज. पण ज्या देवीला गावकरी सटवाई समजून रक्ताचा अभिषेक घालत होते, ती मूर्ती प्रत्यक्षात साक्षात ‘सरस्वती’ची निघाल्यावर सगळ्यांचेच डोळे पांढरे होण्याची वेळ आली आहे! भूम तालुक्यातील मानकेश्वर गावात हा थक्क करणारा आणि तेवढाच रंजक प्रकार उघडकीस आला आहे.
निझामकालीन शक्कल आणि नंतरचा गोंधळ
मानकेश्वरमध्ये एक अतिशय प्राचीन शिवमंदिर आहे. याच मंदिराच्या एका बाजूला असलेल्या छोट्याशा मंदिरात एक मूर्ती होती. या मूर्तीवर शेंदूर आणि तेलाचे इतके जाड थर साचले होते की आतली देवता कोणती, हे ओळखणंच कठीण होतं! इतिहास सांगतो की, निजामाच्या काळात हिंदू देवी-देवतांच्या मूर्तींची विटंबना होऊ नये म्हणून तत्कालीन लोकांनी शक्कल लढवत या मूर्तीला शेंदूर फासून तिचे मूळ रूप लपवले असावे. पण काळाच्या ओघात मूळ इतिहास हरवला आणि लोकांनी या शेंदूर फासलेल्या उग्र वाटणाऱ्या मूर्तीला ‘सटवाई’ मानून थेट कोंबडे-बकरे बळी देण्याचा सपाटाच लावला.
गणेश अंधारेंचा लढा आणि गावकऱ्यांचा विरोध
विद्येच्या देवतेसमोर चाललेला हा अंधश्रद्धेचा आणि बळीचा प्रकार पाहून गावातील सामाजिक कार्यकर्ते गणेश अंधारे यांनी आवाज उठवला. “ही मूर्ती सटवाईची नाहीच, आणि इथे बळी देणं थांबवा,” असा थेट दावा त्यांनी केला. साहजिकच, परंपरेच्या नावाखाली गावकऱ्यांनी त्यांच्यावर रोष व्यक्त करत कडाडून विरोध केला. पण अंधारे आपल्या भूमिकेवर ठाम राहिले. त्यांनी थेट पुरातत्व खात्याचे दरवाजे ठोठावले आणि मूर्तीचा खरा इतिहास समोर आणण्यासाठी वारंवार पाठपुरावा सुरू ठेवला.
शेंदूर उतरला आणि ‘सत्य’ प्रकटले!
अखेर अंधारे यांच्या प्रयत्नांना यश आले आणि पुरातत्व खात्याने याची दखल घेतली. तज्ज्ञांनी मूर्तीवर रासायनिक प्रक्रिया करून वर्षानुवर्षे साचलेला शेंदूर आणि तेलाचा थर अत्यंत काळजीपूर्वक काढला. आणि काय आश्चर्य! शेंदुराच्या त्या जाड आवरणातून सटवाई नव्हे, तर चक्क विद्येची देवता ‘सरस्वती’ प्रकटली!
असं होतं मूळ रूप:
-
चतुर्भुज (चार हात असलेली) मूर्ती
-
एका हातात वीणा, तर दुसऱ्या हातात वेद
-
देवीच्या खाली शांत बसलेला राजहंस
हे विलोभनीय आणि शांत रूप पाहून गावकऱ्यांचेही हात आपोआप जोडले गेले. ज्या देवतेच्या हातात वेद आणि वीणा आहे, जी ज्ञानाची आणि शांतीची प्रतीक आहे, तिलाच लोक अज्ञानातून कोंबड्या-बकऱ्यांचा नैवेद्य दाखवत होते, या विचाराने अनेकांना धक्का बसला.
सध्या भूम तालुक्यासह संपूर्ण जिल्ह्यात या ‘सटवाई निघाली सरस्वती’ची तुफान चर्चा रंगली आहे. गणेश अंधारे यांच्या एका जिद्दीमुळे मानकेश्वरच्या देवीचा मूळ इतिहास तर समोर आलाच, पण एका मोठ्या अंधश्रद्धेच्या प्रथेलाही कायमचा पूर्णविराम मिळाला आहे!
