धाराशिव जिल्ह्यातील नळदुर्ग किल्ल्याच्या उपळी बुरुजावरून राष्ट्रीय कुस्तीपटू अश्विनी मनोहर पौळ यांनी तीन चिमुकल्या मुलांसह उडी घेतल्याची घटना मन सुन्न करणारी आहे. एका आईचा, एका मुलाचा आणि उपचारादरम्यान आणखी एका चिमुकलीचा मृत्यू झाला आहे. दुसरी चिमुकली मृत्यूशी झुंज देत आहे. या घटनेत सर्वात मोठा प्रश्न केवळ अश्विनी यांनी आत्महत्या का केली? हा नाही; तर एका सक्षम, राष्ट्रीय स्तरावर कुस्ती लढलेल्या महिलेच्या आयुष्यात अशी कोणती परिस्थिती निर्माण झाली की तिला जगण्यापेक्षा मृत्यू जवळचा वाटला? हा आहे.
या प्रकरणात अश्विनी यांच्या वडिलांनी दिलेल्या तक्रारीवरून पती, सासू, सासरे आणि आत्या यांच्याविरुद्ध गुन्हा दाखल झाला आहे. जुळ्या मुली झाल्यामुळे टोमणे मारणे, माहेराहून सोन्याच्या पाटल्या आणि रिक्षा घेण्यासाठी पैसे आणण्याचा तगादा, शारीरिक व मानसिक त्रास दिल्याचे आरोप तक्रारीत करण्यात आले आहेत. हे आरोप सध्या तपासाच्या टप्प्यावर आहेत. न्यायालयीन प्रक्रियेत त्यांची सत्यता निश्चित होणे बाकी आहे. पण आरोप खरे ठरले, तर हा केवळ एका कुटुंबाचा प्रश्न राहणार नाही; तो आपल्या समाजाच्या मानसिकतेवरचा गंभीर आरोप ठरेल.
मुलगी झाली की दोष कोणाचा?
सर्वात संतापजनक आरोप आहे तो जुळ्या मुली झाल्यामुळे टोमणे मारल्याचा.
आज आपण चंद्रावर पोहोचण्याच्या गोष्टी करतो. मुली शिक्षणात, क्रीडेत, विज्ञानात, प्रशासनात देशाचे नाव उज्ज्वल करतात. आणि दुसरीकडे एखाद्या आईला मुलगी जन्माला घातल्याबद्दल टोमणे सहन करावे लागतात?
मुलगा किंवा मुलगी जन्माला येणे ही आईच्या हातातील गोष्ट नाही. मुलीच्या जन्मासाठी आईला दोष देणे हे अज्ञान आहे, क्रूरता आहे आणि स्त्रीच्या अस्तित्वाचाच अपमान आहे.
अश्विनी स्वतः राष्ट्रीय कुस्तीपटू होत्या. आखाड्यात प्रतिस्पर्ध्याला भिडणारी ही महिला जर घराच्या चार भिंतींत मानसिक दबावाखाली आली असेल, तर आपल्याला एक समाज म्हणून आरशात स्वतःकडे पाहण्याची वेळ आली आहे.
हुंडा फक्त पैशांचा नसतो; अपेक्षांचाही असतो
सोन्याच्या पाटल्या आणा, रिक्षासाठी पैसे आणा, माहेरून हे आणा-ते आणा… अशा मागण्या जर खरोखर झाल्या असतील तर त्या केवळ आर्थिक मागण्या नाहीत. त्या स्त्रीच्या माहेरच्या घरावर टाकलेल्या दबावाच्या साखळ्या आहेत.
हुंडाबंदीचे कायदे आहेत. महिला संरक्षणाचे कायदे आहेत. पोलिस यंत्रणा आहे. महिला आयोग आहे. न्यायालये आहेत. तरीही लग्नानंतर मुलीच्या माहेराकडून काहीतरी मिळाले पाहिजे, ही मानसिकता संपत नाही.
प्रश्न कायद्याचा कमी आणि मानसिकतेचा अधिक आहे.
लग्न म्हणजे मुलगी दुसऱ्या घरात देणे नव्हे. लग्न म्हणजे दोन व्यक्ती आणि दोन कुटुंबांनी समानतेने आयुष्य उभे करणे. ही साधी गोष्ट समाजाला अजूनही शिकावी लागत असेल, तर आपली प्रगती नेमकी कुठे झाली?
कुस्तीच्या आखाड्यातील विजेती संसारात का असहाय झाली?
अश्विनी पौळ यांच्या जीवनातील हा विरोधाभास अस्वस्थ करणारा आहे.
ज्या महिलेने कुस्तीच्या आखाड्यात संघर्ष केला, विजय मिळवला, स्वतःची ओळख निर्माण केली, महाराष्ट्र सुरक्षा दलात काम केले—तीच महिला वैवाहिक आयुष्यात कथित छळाला सामोरी गेली असेल, तर आपल्या कुटुंबव्यवस्थेतील स्त्रीच्या सुरक्षिततेचा प्रश्न किती गंभीर आहे, याचा विचार करावा लागेल.
आपण मुलींना म्हणतो—शिका, खेळा, स्वावलंबी व्हा, करिअर करा. पण लग्नानंतर तिच्या स्वाभिमानाला, कमाईला, निर्णयक्षमतेला आणि अस्तित्वाला किंमत नसेल तर या सगळ्या घोषणांचा अर्थ काय?
तीन चिमुकल्यांचा काय दोष?
या घटनेचा सर्वांत काळीज पिळवटून टाकणारा भाग म्हणजे तीन लहान मुलांचे यात ओढले जाणे.
त्यांना संसारातील वाद कळत नव्हता. हुंडा काय असतो हे कळत नव्हते. टोमणे काय असतात हे कळत नव्हते. कोण बरोबर आणि कोण चूक, हेही कळत नव्हते.
त्यांचा दोष फक्त एवढाच—ते चुकीच्या परिस्थितीत जन्माला आले.
एका अडीच वर्षांच्या चिमुकलीचा उपचारादरम्यान मृत्यू झाला. दुसरी चिमुकली अजूनही गंभीर अवस्थेत आहे. तिच्या डोळ्यांसमोर उद्याचा संसार उभा आहे की आयुष्यभराची वेदना—हा प्रश्न काळजाला चटका लावणारा आहे.
गुन्हा दाखल झाला; आता तपास निष्पक्ष हवा
वडिलांच्या तक्रारीवरून चौघांविरुद्ध गुन्हा दाखल झाला आहे. ही कायदेशीर प्रक्रिया आहे. गुन्हा दाखल होणे म्हणजे आरोप सिद्ध होणे नव्हे, हेही तितकेच महत्त्वाचे आहे.
म्हणूनच पोलिसांनी या प्रकरणाचा तपास कोणत्याही दबावाशिवाय, निष्पक्ष आणि पुराव्यांच्या आधारे करणे आवश्यक आहे. कथित कौटुंबिक छळ कधीपासून सुरू होता? त्याबाबत पूर्वी तक्रारी झाल्या होत्या का? फोन, संदेश, प्रत्यक्ष साक्षीदार किंवा इतर पुरावे आहेत का? आर्थिक मागण्या करण्यात आल्या होत्या का? अश्विनी यांना मानसिक किंवा शारीरिक त्रास दिला गेला का? या प्रत्येक प्रश्नाचे उत्तर तपासातून समोर आले पाहिजे.
दोषी असेल तर कायद्याने कठोर शिक्षा झाली पाहिजे; निर्दोष असेल तर निर्दोष व्यक्तीवर अन्याय होऊ नये. हाच न्यायाचा मार्ग आहे.
आता समाजानेही आरोपीच्या पिंजऱ्यात उभे राहिले पाहिजे
अश्विनी पौळ यांचा मृत्यू हा केवळ एका कुटुंबाचा दुःखद अध्याय म्हणून विसरून चालणार नाही.
आपल्या आजूबाजूला एखाद्या विवाहित महिलेला सतत माहेरून पैसे आणण्यास सांगितले जात असेल, मुलगा-मुलगी यावरून टोमणे दिले जात असतील, मारहाण होत असेल किंवा मानसिक छळ केला जात असेल, तर ‘त्यांच्या घरचा विषय आहे’ म्हणून गप्प बसणे हीदेखील सामाजिक जबाबदारीपासून पळवाट आहे.
वेळीच हस्तक्षेप झाला असता तर एखादे आयुष्य वाचले असते का? एखाद्या मैत्रिणीने, नातेवाईकाने, शेजाऱ्याने किंवा सहकाऱ्याने तिची अवस्था ओळखली असती तर परिस्थिती बदलली असती का?
या प्रश्नांची उत्तरे शोधणे गरजेचे आहे.
अश्विनींचा मृत्यू आपल्याला एक कठोर प्रश्न विचारतो—
मुलींना आखाड्यात लढायला शिकवणारा समाज त्यांच्या लग्नानंतरच्या आयुष्यात त्यांना स्वतःसाठी लढण्याची जागा कधी देणार?
अश्विनी पौळ आता परत येणार नाहीत. त्यांच्या तीन मुलांपैकी दोनही आपल्यात नाहीत. एका चिमुकलीचा जीव वाचवण्यासाठी डॉक्टर प्रयत्न करत आहेत.
आता तरी समाजाने ठरवले पाहिजे—
मुलगी जन्माला आली म्हणून टोमणे नाहीत.
माहेरून पैसे आणण्याचा तगादा नाही.
हुंड्यासाठी छळ नाही.
घरगुती हिंसाचाराकडे दुर्लक्ष नाही.
आणि अत्याचार सहन करणे ही स्त्रीची जबाबदारी नाही.
कारण एका अश्विनीचा मृत्यू हा केवळ एक मृत्यू नसतो; तो समाजाच्या संवेदनशीलतेची घेतलेली परीक्षा असतो.
